Cơn ‘địa chấn’ kim cương và kỳ vọng minh bạch hóa ngành kim hoàn

Làn sóng bán tháo từ khủng hoảng niềm tin

Ngành kim hoàn Việt Nam vừa hứng chịu "cơn địa chấn" chưa từng có khi Chuyên án 268V do Công an tỉnh Thanh Hóa phối hợp triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia.

Cơ quan chức năng xác định từ năm 2024 đến nay, các đối tượng trong đường dây này đã thực hiện trót lọt 141 chuyến vận chuyển, đưa hơn 30.000 viên kim cương các loại từ Hong Kong (Trung Quốc) vào Việt Nam tiêu thụ. Tổng trị giá hàng hóa buôn lậu ước tính vượt 1.500 tỷ đồng, mang lại nguồn lợi bất chính hơn 300 tỷ đồng.

Tính đến giữa tháng 7/2026, cơ quan chức năng đã khởi tố tổng cộng 31 bị can và thu giữ 1.239 viên kim cương.

Biến cố này không chỉ dừng lại ở quy mô một vụ án hình sự mà đã tấn công trực diện vào "niềm tin" cốt lõi của ngành chế tác trang sức, đó là hệ thống kiểm định. Cụ thể, nguyên Giám đốc Đặng Ngọc Thảo và nhân viên Trần Tiễn Như Nghi của Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab) đã bị khởi tố. Cơ quan điều tra cáo buộc các cá nhân này dùng nghiệp vụ mài mã số cạnh GIA để "phù phép", cấp chứng thư kiểm định mới nhằm hợp thức hóa cho số kim cương nhập lậu.

Mọi chuyện bắt nguồn từ đầu tháng 5/2026 khi một buổi livestream của một người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội tiết lộ trải nghiệm mua kim cương đáng thất vọng. Nội dung livestream cho biết khi kiểm tra thông tin giao dịch trên hệ thống quốc tế, viên kim cương mua tại tiệm vàng Kim Lý không khớp với mã số định danh được cung cấp. Ngay sau thông tin này, thị trường lập tức ghi nhận một làn sóng người dân mang kim cương đi bán tháo, thu hồi vốn rầm rộ kéo dài từ cuối tháng 5 đến giữa tháng 7. 

Tại các hội nhóm mạng xã hội, nhiều người tiêu dùng chia sẻ sự hoang mang khi mang trang sức kim cương đi khắp các cửa hàng tại TP Hồ Chí Minh để bán nhưng liên tục bị từ chối thu mua, dù đã cung cấp đầy đủ hóa đơn bán hàng và giấy chứng nhận kiểm định.

Áp lực thanh khoản khổng lồ khiến hàng loạt doanh nghiệp, từ các hộ kinh doanh cá thể đến những chuỗi thương hiệu lớn, rơi vào tình trạng mất cân đối dòng tiền nghiêm trọng. Tiệm vàng Kim Lý dù có uy tín 44 năm trên thị trường cũng đã phải dán thông báo đóng cửa đúng vào ngày nữ giám đốc Lê Thị Ngọc Mỹ bị khởi tố.

Tình trạng "cửa đóng, then cài" cũng diễn ra hàng loạt tại các thương hiệu đình đám khác khi những người đứng đầu sa lưới pháp luật, bao gồm Ngọc Tâm (Giám đốc Nguyễn Thị Liên) và Ngọc Châu Âu (Giám đốc Hoàng Thị Thanh Nga). Dọc các tuyến đường vốn là thủ phủ kinh doanh vàng bạc sầm uất tại TP Hồ Chí Minh như An Dương Vương, Lê Thánh Tôn, Ba Tháng Hai... không khí trở nên trầm lắng khi nhiều cơ sở như Kim Dung, Kim Khiết, Kim Châu đồng loạt đóng cửa.

Sức ép từ người tiêu dùng vượt ngoài tầm kiểm soát của giới kinh doanh. PJA Diamond & Jewelry phát đi thông báo ngừng kinh doanh để tiến tới phá sản sau gần 10 năm hoạt động, thừa nhận lượng khách đến bán lại sản phẩm tăng đột biến vượt 90%, gây tắc nghẽn dòng tiền nghiêm trọng.

Chuỗi cửa hàng Cashion với 35 chi nhánh tại các trung tâm thương mại lớn, cũng đưa ra thông báo tạm dừng kinh doanh trong 2 tháng để tái cấu trúc toàn diện do không còn đủ điều kiện duy trì mô hình hiện tại. 

Tại Cao Hùng Diamond, ban điều hành cho biết nhân viên chịu sức ép rất lớn khi khách hàng liên tục hối thúc, thay đổi quyết định từ việc gia hạn chờ thanh toán sang yêu cầu trả tiền ngay lập tức, khiến hệ thống trở nên quá tải. 

Thậm chí, Quyên Diamond phải đăng "tâm thư khẩn thiết" mong khách hàng bình tĩnh, không nên theo tâm lý số đông mà đem bán lại sản phẩm trong thời điểm này dù phải chấp nhận mức chiết khấu từ 20% trở lên để cắt lỗ.

Tâm chấn PNJ và chính sách định hình thị trường

Nằm ở vị trí trung tâm của "cơn bão", Công ty CP Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ) chịu sức ép nặng nề nhất khi những cá nhân bị khởi tố từng giữ vị trí trọng yếu tại P-Lab - công ty con do PNJ sở hữu 100% vốn. 

Việc giám đốc P-Lab cấp khống giấy chứng nhận đã đánh trực tiếp vào tính xác thực của chứng thư - yếu tố quyết định giá trị thương mại của kim cương trên thị trường thứ cấp. Dù Chủ tịch HĐQT Cao Thị Ngọc Dung lên tiếng trấn an rằng toàn bộ kim cương của hệ thống được nhập khẩu chính ngạch từ Thái Lan, Hong Kong và không có viên kim cương lậu nào đi qua kênh phân phối, thị trường tài chính vẫn phản ứng vô cùng tiêu cực.

Trên sàn chứng khoán, cổ phiếu PNJ liên tiếp sụt giảm, bốc hơi 21% chỉ trong một tuần sau khi vụ án được công bố, mất gần 40% giá trị thị trường và "thổi bay" 12.800 tỷ đồng vốn hóa, qua đó đánh mất vị thế công ty tỷ USD. Riêng trong sáng 22/7, cổ phiếu PNJ đã bị khối ngoại bán tháo 119,2 tỷ đồng. 

Đáng chú ý, các định chế tài chính và công ty chứng khoán đã lập tức hạ tỷ lệ cho vay ký quỹ (margin) đối với cổ phiếu PNJ, trong khi các quỹ ngoại lớn như VinaCapital chủ động giảm tỷ trọng sở hữu xuống dưới ngưỡng 5%. Nhằm đỡ giá cổ phiếu, ban lãnh đạo PNJ thông báo xem xét mua tối đa 8 triệu cổ phiếu quỹ (tương đương 1,6% cổ phiếu lưu hành), đồng thời người nhà ban lãnh đạo cũng đăng ký mua vào hàng trăm nghìn cổ phiếu.

Tuy nhiên, bài học lịch sử từ các cuộc khủng hoảng cho thấy, việc mua cổ phiếu quỹ chỉ thực sự hiệu quả nếu doanh nghiệp xác định được khủng hoảng chỉ là "vết xước ngoài da" chứ không phải là sự xói mòn lợi thế cạnh tranh cốt lõi. Việc PNJ vừa bán hàng, vừa chứng nhận cho món hàng mình bán ra thông qua P-Lab khiến niềm tin của nhà đầu tư bị thử thách dữ dội. 

Theo đó, PNJ đã phải tức tốc tuyên bố thuê tổ chức kiểm toán độc lập quốc tế rà soát toàn bộ quy trình nhập khẩu và thuê đơn vị kiểm định độc lập để xác nhận lại chất lượng sản phẩm, minh bạch hóa thông tin. Cùng lúc đó, PNJ chính thức phát đi thông báo làm rõ việc đã thoái toàn bộ vốn đầu tư (khoảng 3,98 tỷ đồng, chiếm 19,9%) khỏi Công ty CP Người Bạn Vàng, đồng thời khẳng định không có bất kỳ hoạt động quản lý hay liên kết hệ sinh thái nào với chuỗi Cashion đang tạm đóng cửa.

Đối diện với áp lực thanh khoản thực tế khi doanh số khách hàng yêu cầu mua lại có thời điểm lớn gấp 5 lần doanh số bán ra, PNJ buộc phải triển khai biện pháp quản trị thanh khoản tạm thời. Tổng giám đốc PNJ Phan Quốc Công cam kết, doanh nghiệp thực hiện đầy đủ 100% nghĩa vụ mua lại đối với tất cả giao dịch, nhưng thay đổi quy trình thanh toán. 

Thay vì trả tiền mặt ngay trong ngày, PNJ áp dụng hạn mức thanh toán tối đa, chuyển sang trả tiền theo lộ trình sau khi hoàn tất quy trình kiểm định, rã nguyên liệu, làm mới và bố trí nguồn tiền phù hợp - quá trình có thể kéo dài vài tháng. 

Để giảm tải cho dòng tiền, PNJ áp dụng chính sách thu mua phân loại rõ ràng theo từng nhóm sản phẩm từ ngày 21/7. Cụ thể, đối với nhóm trang sức kim cương và các dòng hàng khác, khách hàng được khuyến khích chuyển đổi giá trị bán lại sang các sản phẩm đang kinh doanh tại hệ thống như vàng miếng SJC, vàng Tài Lộc, nhẫn trơn với nhiều chính sách chiết khấu ưu đãi.

Ngược lại, đối với riêng nhóm kim cương rời, khách hàng chỉ có thể nhận tiền mặt theo lộ trình hoặc đổi sang kim cương rời khác; tuyệt đối không được phép chuyển đổi sang trang sức hay vàng miếng nhằm tuân thủ Nghị định 232.

Theo các chuyên gia tài chính, khủng hoảng niềm tin sâu sắc hiện tại không chỉ là bài toán xử lý khủng hoảng truyền thông của một doanh nghiệp mà đòi hỏi sự can thiệp mang tính tái thiết từ cơ quan quản lý Nhà nước.

Việc các đại án kinh tế liên tiếp diễn ra, từ buôn lậu kim cương tại TP Hồ Chí Minh đến gian lận sổ sách tại Bảo Tín Minh Châu (Hà Nội) đã phơi bày lỗ hổng lớn về quản trị, kế toán và kiểm soát nguồn gốc cung ứng toàn ngành. Nhằm ổn định và thiết lập lại trật tự thị trường, Ngân hàng Nhà nước đang khẩn trương hoàn thiện dự thảo sửa đổi Nghị định 24.

Chính sách mới mang tính bước ngoặt khi đề xuất đưa hoạt động sản xuất, kinh doanh vàng trang sức ra khỏi danh mục ngành nghề có điều kiện, gỡ bỏ rào cản "giấy phép con" nhưng gắn liền với yêu cầu doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm tuyệt đối về tiêu chuẩn đo lường và nhãn mác hóa đơn. Mũi nhọn mang tính quyết định để làm sạch thị trường là quy định bắt buộc áp dụng thanh toán không dùng tiền mặt đối với các giao dịch mua bán có giá trị từ 20 triệu đồng trở lên trong ngày. Đồng thời, cơ quan quản lý nghiêm cấm sử dụng thẻ tín dụng để giao dịch vàng miếng nhằm triệt tiêu hiện tượng đầu cơ tài sản.

Các quy định khắt khe này đánh thẳng vào thói quen giao dịch bằng tiền mặt truyền thống, triệt tiêu hoàn toàn khả năng sử dụng hai hệ thống sổ sách kế toán để trốn thuế - thủ đoạn từng giúp Bảo Tín Minh Châu giấu doanh thu chênh lệch lên tới 9.700 tỷ đồng, gây thất thoát ngân sách 150 tỷ đồng. Quan trọng hơn, việc siết chặt thanh toán và hóa đơn chứng từ sẽ tạo rào cản kỹ thuật khổng lồ, ngăn chặn các đối tượng hợp thức hóa nguồn nguyên liệu trôi nổi, kim cương lậu thông qua hóa đơn giả mạo. 

Theo đó, sự "thanh lọc" từ chính sách sẽ tạo lợi thế cạnh tranh tuyệt đối cho các doanh nghiệp duy trì chuỗi cung ứng nhập khẩu chính ngạch, thúc đẩy dòng tiền dịch chuyển về các chuỗi bán lẻ hiện đại, qua đó định hình lại một mặt bằng giá trị minh bạch và bền vững hơn cho ngành kim hoàn Việt Nam thời gian tới.