Daniel Naroditsky thi đấu cờ vua năm 2024. Ảnh: Getty Images
Theo tờ New York Times, nữ đại kiện tướng người Thụy Điển Pia Cramling là một trong những phụ nữ đầu tiên được phong danh hiệu đại kiện tướng cờ vua, từng nhiều lần giữ vị trí cao nhất trên bảng xếp hạng cờ nữ thế giới. Nhiều thập kỷ sau, bà được người hâm mộ cờ vua trên toàn cầu biết đến rộng rãi. Nhưng điều đó không hẳn vì những cột mốc vĩ đại trong sự nghiệp của bà, mà chủ yếu vì những lần xuất hiện “khách mời” trên các nền tảng phát trực tuyến của con gái bà, Anna Cramling, một influencer cờ vua nổi tiếng.
“Thật kỳ lạ khi nghĩ rằng mẹ tôi có một lịch sử sự nghiệp đáng kinh ngạc như vậy, nhưng giờ đây lại được biết đến thông qua kênh của tôi”, Anna Cramling, 23 tuổi, nói. “Bà trở thành người nổi tiếng theo cách mà trước đây chưa từng có”.
Anna Cramling, bản thân cũng là một kỳ thủ giỏi, hiện có hơn 1,6 triệu người đăng ký trên YouTube. Sự phát triển nhanh chóng của cô là một phần trong làn sóng bùng nổ của cờ vua ở thời đại của sự kết hợp giữa một trò chơi lịch sử hàng thế kỷ, nơi hai người ngồi đối diện nhau bên bàn cờ, với công nghệ hiện đại có thể kết nối tức thì hàng triệu người trên toàn thế giới.
Tuy nhiên, sự chuyển dịch này đã tạo ra một khoảng cách sâu sắc giữa những người giữ vai trò “gác cổng” truyền thống của cờ vua và thế hệ trẻ đang mở rộng trò chơi. Những xung đột ấy đã diễn ra công khai trong suốt năm qua, rõ nét nhất là trong các sự kiện dẫn đến cái chết của Daniel Naroditsky - một ngôi sao trẻ của cờ vua trực tuyến, ba tháng trước.
Naroditsky đã trở thành mục tiêu chỉ trích của Vladimir Kramnik, đại kiện tướng người Nga và cựu vô địch thế giới. Dư chấn từ cái chết của Naroditsky đến nay vẫn còn lan rộng trong cộng đồng người hâm mộ.
Sau khi ban đầu được điều tra theo hướng tự sát hoặc sốc thuốc vô tình, báo cáo độc chất học của Văn phòng Giám định Y khoa bang Bắc Carolina công bố tuần này cho thấy cơ thể Naroditsky có các chất kích thích methamphetamine, amphetamine, mitragynine và 7-hydroxymitragynine khi qua đời.
Sự thay đổi nhanh chóng của cờ vua phần lớn bắt nguồn từ làn sóng chơi môn thể thao trí tuệ này tăng vọt trong đại dịch năm 2020, khi hàng triệu người bị mắc kẹt trong nhà đã tìm đến hoặc quay trở lại với trò chơi này. Cùng năm đó, sự thành công của loạt phim Netflix "The Queen’s Gambit" đã khiến bộ mặt cờ vua thay đổi nhanh chóng và sâu sắc.
Những tên tuổi cờ vua nổi tiếng trên mạng xã hội như Anna Cramling, Alexandra và Andrea Botez, hay Levy Rozman hiện thu hút hàng triệu lượt theo dõi cho một bộ môn từng bị coi là khó tiếp cận. Họ chuyên “chắt lọc” một trò chơi phức tạp, đậm tính lịch sử thành những nội dung ngắn gọn, dễ tiếp nhận.
“Họ mang sự phong phú, phép màu và lịch sử của cờ vua vào thế giới mới – với meme, hài hước và bối cảnh văn hóa cộng đồng”, Erik Allebest, CEO của Chess.com, nhận xét. “Nhanh, sâu sắc và vui nhộn - điều đó khiến việc xem cờ vua trở nên hấp dẫn hơn rất nhiều".
Và điều đó cũng mang lại lợi ích tài chính lớn cho những influencer thành công nhất. Trong khi một số giải đấu có tiền thưởng cao, thì thực tế kinh tế mới cho thấy các influencer hàng đầu nổi tiếng hơn và kiếm được nhiều tiền hơn so với phần lớn các kỳ thủ xếp hạng cao nhất thế giới.
“Họ ghen tị, hoặc đố kỵ, với những người thực sự phổ biến hóa cờ vua bằng số lượng khán giả khổng lồ mà không phải là kỳ thủ giỏi nhất”, Rozman nói về thế hệ kỳ thủ lớn tuổi. “Họ coi đó là một sự bất công”.
Những căng thẳng về cách chơi và cách tiếp cận cờ vua đã âm ỉ từ lâu, nhưng chỉ bùng phát mạnh mẽ vào mùa thu năm ngoái, đặc biệt khi Kramnik cáo buộc Naroditsky gian lận. Naroditsky – người qua đời ở tuổi 29 – là nhân vật hiếm hoi di chuyển linh hoạt giữa thế giới influencer và cờ vua truyền thống, và anh cảm thấy danh tiếng của mình bị đe dọa bởi hành động của Kramnik - theo Peter Giannatos, nhà sáng lập Trung tâm Cờ vua Charlotte (Bắc Carolina).
Peter Giannatos tại Trung tâm Cờ vua Charlotte Chess Center, nơi Daniel Naroditsky đã làm việc trước khi qua đời. Ảnh: New York Times
“Cách Daniel duy trì sự nghiệp của mình, thẳng thắn mà nói, là ngoài bàn cờ, thông qua bình luận và sáng tạo nội dung", Giannatos cho biết.
Naroditsky, người từng viết chuyên mục cờ vua cho báo New York Times trong năm 2022, đã chuyển đến Trung tâm Cờ vua Charlotte ngay trước đại dịch Covid-19 và bắt đầu phát trực tuyến toàn thời gian. Khi qua đời ngày 19/10, anh có khoảng 340.000 người theo dõi trên Twitch và 515.000 người đăng ký YouTube.
“Anh ấy là một người tử tế”, Rozman nói. “Cảm giác anh như một giáo sư, tiến sĩ. Nói chuyện với anh ấy giống như giờ tư vấn của một giảng viên cực kỳ ‘cool’, đồng thời là bình luận viên cờ vua hay nhất thế giới".
Tuy nhiên, theo Giannatos, những cáo buộc gian lận bằng engine cờ (phần mềm phân tích và chơi cờ vua) đã “gặm nhấm Naroditsky từng ngày”, đặc biệt khi chúng đến từ một nhân vật được kính trọng như Kramnik.
Để tưởng nhớ Naroditsky, Trung tâm Cờ vua Charlotte đang gây quỹ cho một giải đấu tưởng niệm và học bổng cho kỳ thủ trẻ. Liên đoàn Cờ vua Thế giới (FIDE) đã đệ đơn khiếu nại đạo đức nhằm vào Kramnik, cáo buộc ông có hành vi quấy rối các kỳ thủ khác trong hai năm. Kramnik đáp trả bằng việc tuyên bố đã kiện FIDE vì tội phỉ báng tại tòa dân sự ở Lausanne, Thụy Sĩ.
Về tuổi tác, phong cách thi đấu và thái độ, Kramnik và Naroditsky tượng trưng cho sự chia rẽ thế hệ giữa FIDE mang tính quy ước và nền tảng Chess.com mang tính đột phá. Năm 2024, Kramnik chỉ trích Chess.com về năng lực tổ chức sự kiện lớn và tình trạng gian lận, trước khi đóng tài khoản của mình.
Trong ảnh, kiện tướng Vladimir Kramnik, nổi danh với cờ vua truyền thống, người đã có những chỉ trích nặng nề nhằm vào kỳ thủ thế hệ mới Naroditsky. Ảnh: Getty Images
“Mỗi người chỉ muốn đến giải đấu, chơi trong im lặng rồi về”, CEO của Chess.com, Allebest nói. “Nhưng đó không phải cách để biến một môn thể thao thành môn thể thao dành cho khán giả”.
Dù có những nỗ lực hiện đại hóa - như các giải Global Chess League hay Freestyle Chess Grand Slam Tour do Magnus Carlsen khởi xướng, sự hòa hợp giữa cờ truyền thống và cờ trực tuyến vẫn còn xa vời.
“Cộng đồng cờ vua sẽ có lợi nếu đoàn kết lại”, Giannatos nói. “Nhưng đáng tiếc là các nhóm truyền thống dường như ít sẵn sàng thay đổi".
Tuy vậy, Anna Cramling vẫn lạc quan: “Chúng ta đang chứng kiến một làn sóng chưa từng có trong lịch sử cờ vua. Nhưng muốn tiến lên, chúng ta phải nghĩ theo cách mới, không thể chỉ giữ mọi thứ như cũ chỉ vì nó đã từng như vậy".