Đánh thức những ngôi nhà 'ngủ quên'

Ít ai ngờ rằng, chỉ vài năm trước, nơi đây từng bị bỏ hoang suốt gần một thập kỷ. Hôm nay, ngôi nhà ấy mang tên Aikoya – một không gian cộng đồng do bà Aiko Murakawa điều hành, nơi trẻ em được ăn miễn phí, người lớn dùng bữa với giá rẻ và hàng xóm tụ họp như một gia đình lớn.

Khu dân cư này được hình thành khi Kobe mở rộng vào đầu thời kỳ Showa, trước khi ô tô trở thành phương tiện phổ biến. Vì vậy, mạng lưới đường sá ở đây cực kỳ hẹp, các ngôi nhà san sát, không gian gần như bị “khóa cứng” trong cấu trúc cũ. Nhiều công trình tránh được bom đạn trong Chiến tranh Thế giới thứ II và cả trận động đất Hanshin năm 1995, nhưng chính vì vậy mà chúng đã quá cũ, xuống cấp nghiêm trọng. Việc phá dỡ hay xây mới ở khu vực này rất khó khăn, do đường hẹp không cho phép xe cơ giới tiếp cận và chi phí cải tạo quá lớn. Khi người dân trong khu phố ngày càng già đi, con cháu chuyển ra ngoài, những ngôi nhà trống không dần xuất hiện, để lại những khoảng lặng giữa lòng thành phố.

Trong bối cảnh Nhật Bản đang đối mặt với tình trạng dân số suy giảm và già hóa nhanh chóng, những ngôi nhà bỏ trống đang trở thành một vấn đề đô thị nghiêm trọng. Riêng tại Kobe, đến năm 2023 đã có khoảng 118.400 căn nhà bỏ trống, chiếm gần 14% tổng số nhà ở của thành phố. Những công trình xuống cấp này không chỉ gây mất mỹ quan mà còn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, sụp đổ và làm suy yếu đời sống cộng đồng. Chính quyền Kobe đã coi việc tái sử dụng nhà và đất bỏ trống là một chính sách ưu tiên, với các chương trình trợ cấp cải tạo, hợp tác với kiến trúc sư, hỗ trợ phá dỡ và tư vấn kết nối các bên liên quan.

Quận Hyogo là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất. Được hình thành từ đầu thời kỳ Showa, nơi đây có mạng lưới đường hẹp và nhà cửa san sát, nhiều công trình tránh được chiến tranh và động đất nhưng lại khó cải tạo trong điều kiện hiện đại. Khi dân cư ngày càng già đi, số nhà bỏ trống cũng tăng lên, tạo nên những “khoảng trống” giữa lòng thành phố.

Chính từ một trong những khoảng trống ấy, Aikoya ra đời. Bà Murakawa mua lại căn nhà gỗ hơn 100 năm tuổi vốn đã bị bỏ trống khoảng 10 năm, rồi cải tạo lại với sự hỗ trợ từ thành phố Kobe. Bà chia sẻ rằng mục đích thành lập Aikoya là tạo ra “một không gian chung phục vụ cho cộng đồng con người”. Dù có những hoạt động mang tính kinh doanh, nhưng khoảng một nửa hoạt động của Aikoya là phi lợi nhuận. Kinh phí vận hành đến từ trợ cấp của Hội đồng Phúc lợi Xã hội, sự hỗ trợ của doanh nghiệp và các chương trình của thành phố dành cho dự án tái sử dụng nhà bỏ trống.

Vào những ngày cuối tuần, mọi người đến đây cùng nhau nấu ăn, ăn trưa chung, và trong các kỳ nghỉ dài, trẻ em cùng người lớn học về tái chế, ủ phân từ lá cây và vỏ rau, hay làm nhuộm thảo mộc từ cỏ. Mỗi tháng, Aikoya tổ chức ít nhất một buổi sinh hoạt, thu hút từ mười đến ba mươi người, và có thể lên tới năm mươi người trong những dịp đặc biệt như lễ giã bánh mochi.

Ngay cạnh Aikoya là Tani Apartment, một tòa nhà chung cư gỗ khoảng 70 năm tuổi, từng xuống cấp nghiêm trọng đến mức gần như bị bỏ hoang. Chị Yoko Miyake, người điều hành, nhấn mạnh rằng đây không phải là một dự án “xây mới” mà là “cải tạo”. Phần mái từng là sân thượng đã bị sụt lún, bê tông nứt vỡ và phải tháo dỡ để xây lại. Công trình được hồi sinh với mục tiêu tạo không gian sống cho cư dân, đồng thời có một khu sinh hoạt chung để mọi người và cả người dân địa phương có thể sử dụng.

Không gian chung của Tani Apartment trông giống một căn bếp lớn, nơi cư dân có thể tụ họp, mời bạn bè, tổ chức sự kiện. Hiện tại, trong giai đoạn thử nghiệm, không gian này được sử dụng miễn phí. Khác với Aikoya, Tani Apartment được vận hành như một bất động sản cho thuê, hướng tới các nghệ sĩ và nhà sáng tạo, nhưng vẫn giữ tinh thần mở, kết nối với khu phố.

Dù mục đích khác nhau, Aikoya và Tani Apartment đều có chung một điểm: được cải tạo từ những ngôi nhà bỏ hoang. Trong khi Aikoya kết hợp hoạt động lợi nhuận và phi lợi nhuận, thì Tani Apartment hướng tới mô hình nhà ở sáng tạo. Gần đây, hai nơi còn phối hợp tổ chức các sự kiện chung, mở rộng mạng lưới giao lưu giữa cư dân, nghệ sĩ và người dân địa phương.

Từ những căn nhà cũ kỹ, xuống cấp, Aikoya và Tani Apartment đã trở thành minh chứng cho cách mà cộng đồng có thể cùng chính quyền hồi sinh không gian đô thị. Giữa thời đại mà những “ngôi nhà không người” ngày càng nhiều, Kobe đang cho thấy rằng, nếu có chính sách phù hợp và những con người dám hành động, thì ngay cả những công trình tưởng như bị lãng quên cũng có thể thức dậy, trở thành trái tim mới của khu phố.