Chiến tranh giữa Mỹ và Israel với Iran làm rung chuyển các nền kinh tế Vùng Vịnh

Theo kênh Al Jazeera ngày 12/3, trong nhiều thập kỷ, các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) đã đầu tư hàng nghìn tỷ USD để chuyển đổi các nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ thành những trung tâm toàn cầu đa dạng. Ngày nay, các kế hoạch đó đang đối mặt với nguy cơ nghiêm trọng.

Bị kẹt giữa cuộc chiến do Mỹ và Israel tiến hành nhằm vào Iran và các đòn trả đũa của Iran, khu vực Vùng Vịnh đang phải trả giá đắt vì vị trí địa lý của mình. Nhà báo và nhà nghiên cứu Salem Al-Jahouri bình luận rằng GCC đang rơi vào tình thế “trên đe dưới búa”. Tình trạng siết chặt địa chính trị này đã tạo ra những chấn động chính trị sâu rộng.

Thủ tướng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al Thani mô tả các cuộc tấn công của Iran là “phản bội”, đồng thời lưu ý rằng các cuộc tấn công vào các quốc gia Vùng Vịnh bắt đầu chỉ trong vòng một giờ sau khi chiến tranh nổ ra, bất chấp các nỗ lực ngoại giao tích cực nhằm ngăn chặn xung đột.

Cuối cùng, những cuộc tấn công này khiến các nước Vùng Vịnh phải đối mặt với hậu quả kinh tế của cuộc chiến mà họ không khởi xướng cũng không ủng hộ, trong khi trước đó họ đã nỗ lực thúc đẩy giải pháp ngoại giao mà Mỹ và Israel đã phá vỡ vào ngày 28/2.

Cái giá khi tuyến đường huyết mạch bị phong tỏa

Cú sốc trực tiếp nhất là việc gần như đóng cửa tuyến huyết mạch toàn cầu quan trọng qua eo biển Hormuz, nơi có khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua, tương đương khoảng 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên thế giới. Khối lượng xuất khẩu đã giảm xuống dưới 10% so với mức trước khi xung đột bùng phát.

Giai đoạn phong tỏa này đã gây ra tình trạng tắc nghẽn nghiêm trọng, trong đó Iraq chịu tác động nặng nề nhất vì chỉ có khả năng lưu trữ dầu thô trong sáu ngày. Năng lực lưu trữ của Iraq đã đạt mức tối đa, buộc nước này phải cắt giảm sản lượng từ 3,3 triệu thùng/ngày xuống còn 1,3 triệu thùng/ngày. Bộ Dầu mỏ Iraq đang khẩn cấp tìm kiếm các điểm xuất khẩu thay thế, bao gồm sử dụng các cảng của Oman để lưu trữ chiến lược.

Theo ông Abdullah Bandar Al-Otaibi, Phó giáo sư tại Đại học Qatar, để bảo vệ hợp pháp các hợp đồng năng lượng toàn cầu chưa thể thực hiện, các quốc gia như Qatar và Kuwait đã tuyên bố tình trạng “bất khả kháng”.

Ông Mohammed Al-Sabban, cựu cố vấn cấp cao của Bộ trưởng Dầu mỏ Saudi Arabia, cho biết để giảm thiểu tình trạng gián đoạn này cần khẩn cấp sử dụng các kho lưu trữ nổi. Ông lưu ý rằng Saudi Arabia có thể dựa vào tuyến đường ống Đông-Tây dài 1.200 km để tránh eo biển Hormuz, trong khi hầu hết các quốc gia Vùng Vịnh khác không có lựa chọn thay thế như vậy. Giám đốc điều hành tập đoàn Saudi Aramco, ông Amin Nasser, cảnh báo rằng nếu tình trạng gián đoạn tiếp tục, thị trường dầu mỏ toàn cầu sẽ phải đối mặt với những hậu quả thảm khốc.

Cơ sở hạ tầng bị tấn công và thiệt hại mỗi ngày

Mặc dù Mỹ tập trung làm suy yếu năng lực quân sự của Iran, nhưng Iran vẫn đang tiến hành một cuộc chiến nhắm vào nền kinh tế toàn cầu cùng với cơ sở hạ tầng của Vùng Vịnh.

Thủ tướng Qatar cho biết các cuộc tấn công của Iran nhằm vào nước này diễn ra theo tỷ lệ: 40% nhắm vào các cơ sở năng lượng, 35% nhắm vào các địa điểm quân sự và 25% nhắm vào cơ sở hạ tầng dân sự như các bể chứa nước uống.

Ông Saleh Al-Mutairi, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính trị Madar, giải thích rằng việc mở rộng mục tiêu sang các cơ sở kinh tế Vùng Vịnh là một chiến thuật gây sức ép có tính toán nhằm buộc Mỹ và Israel phải đẩy nhanh chấm dứt cuộc chiến.

Các lĩnh vực hàng không và du lịch cũng đang chịu tổn thất lớn. GCC là một trung tâm trung chuyển toàn cầu quan trọng, thường phục vụ tới 360 triệu hành khách mỗi năm giữa Doha, Abu Dhabi và Dubai. Đợt đóng cửa không phận chưa từng có tiền lệ đã khiến khoảng 40.000 chuyến bay bị hủy, cắt đứt kết nối của Vùng Vịnh với nền kinh tế toàn cầu và khiến nhiều công dân mắc kẹt ở nước ngoài.

Chi phí phòng thủ bất đối xứng

Khi tên lửa liên tiếp rơi xuống, gánh nặng tài chính của việc chủ động bảo vệ không phận Vùng Vịnh đã bộc lộ tính bất đối xứng đáng kinh ngạc.

Ước tính chi phí của Iran cho các cuộc tấn công dao động từ 194 triệu USD đến 391 triệu USD. Phần lớn liên quan đến thiết bị bay không người lái Shahed, mà Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ước tính có giá từ 20.000 đến 50.000 USD mỗi chiếc.

Ngược lại, các quốc gia Vùng Vịnh đang triển khai các hệ thống đánh chặn đắt đỏ như Patriot PAC-3. Theo Liên minh Vận động Phòng thủ Tên lửa, một tên lửa đánh chặn PAC-3 MSE có giá từ 3 triệu USD đến 5 triệu USD.

Hậu quả tài chính là rất lớn. Các ước tính quốc phòng cho thấy tổng chi tiêu của UAE cho phòng thủ trên không đã đạt từ 1,31 tỷ USD đến 2,61 tỷ USD, cao gấp tới 13 lần số tiền Iran chi cho các cuộc tấn công.

Kuwait đã chi khoảng 800 triệu USD đến 1,5 tỷ USD để bảo vệ căn cứ không quân Ali al-Salem, trong khi các hoạt động đánh chặn của Qatar tiêu tốn từ 600 triệu USD đến 900 triệu USD.

Bahrain và Jordan cũng đã chi hàng trăm triệu USD để vô hiệu hóa các mối đe dọa trên không. Mỗi tên lửa đánh chặn được phóng đi đồng nghĩa với nguồn lực không thể thay thế ngay lập tức, làm dấy lên lo ngại rằng kho dự trữ phòng thủ có thể nhanh chóng cạn kiệt.

Hiệu ứng lan tỏa toàn cầu: nguy cơ khủng hoảng lương thực

Tình trạng tê liệt kinh tế cũng nhanh chóng chuyển thành một cuộc khủng hoảng nông nghiệp toàn cầu. Từ năm 2020 đến 2025, khu vực Vùng Vịnh đã xuất khẩu lượng phân bón nitơ trị giá 50 tỷ USD và khoảng 30% hoạt động buôn bán urê toàn cầu đi qua eo biển Hormuz.

Sau khi các cơ sở khí đốt của Qatar ngừng hoạt động, bộ phận sản xuất phân bón của QatarEnergy đã dừng sản xuất urê. Cú sốc nguồn cung này đã khiến giá urê tại Ai Cập tăng vọt 37% chỉ trong vài ngày.

Các nhà kinh tế cảnh báo rằng tình trạng này sẽ làm tăng chi phí sản xuất các cây lương thực chủ lực, có nguy cơ gây ra làn sóng lạm phát lương thực nghiêm trọng tại các quốc gia đang phát triển vốn đã gặp khó khăn về nợ.

Tái thiết và đánh giá lại tương lai

Khi xung đột kéo dài, các chính phủ GCC phải đối mặt với gánh nặng chưa thể định lượng trong việc sửa chữa cơ sở hạ tầng bị hư hại. Tuy nhiên, tác động sâu sắc nhất của cuộc chiến có thể mang tính chiến lược.

Cuộc khủng hoảng đã cho thấy sự đánh đổi lâu nay giữa Mỹ và các nước Vùng Vịnh có giới hạn. Theo đó, các nước Vùng Vịnh cung cấp vốn đầu tư và đảm bảo nguồn năng lượng cho thế giới, đổi lại họ dựa vào sự bảo vệ an ninh từ Mỹ.

Khi kho dự trữ tên lửa đánh chặn của Mỹ suy giảm và các nền kinh tế khu vực chịu tổn thất trực tiếp, các nhà phân tích cho rằng tâm lý bất mãn đang gia tăng tại các nước Vùng Vịnh khi Mỹ đơn phương leo thang căng thẳng. Trong khi phải xử lý hậu quả hàng ngày do các chuyến bay bị đình chỉ và doanh thu xuất khẩu bị đình trệ, GCC nhiều khả năng sẽ đánh giá lại mạnh mẽ các quan hệ đối tác an ninh của mình trong một khu vực mà vị trí địa lý vẫn là điểm yếu lớn nhất.