Quang cảnh eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát
Theo báo The Guardian, các nước châu Âu đang nghiên cứu đề xuất cho phép thu phí dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz, với điều kiện khoản phí này không mang tính bắt buộc và nhận được sự ủng hộ của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) - cơ quan của Liên hợp quốc (LHQ) phụ trách các vấn đề hàng hải.
Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Anh David Lammy cho rằng, việc áp đặt phí bắt buộc đối với các tàu thuyền đi qua Hormuz sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, một số thành viên khác trong nội các Anh lưu ý rằng việc thu phí đối với các dịch vụ hỗ trợ hàng hải tại những tuyến đường thủy tự nhiên như eo biển Malacca hay eo biển Manche là điều đã được chấp nhận.
Trong khi đó, các quan chức Mỹ yêu cầu Iran đưa ra tuyên bố công khai khẳng định eo biển Hormuz vẫn mở cửa và các tàu thương mại sẽ không còn bị tấn công khi đi qua tuyến hàng hải huyết mạch này. Phía Mỹ cho rằng những bất đồng nội bộ tại Tehran đang khiến việc đạt được và thực thi các thỏa thuận trở nên khó khăn.
Ngày 10/7, Tổng thống Donald Trump tiếp tục khẳng định trên mạng xã hội rằng thỏa thuận ngừng bắn tạm thời giữa Mỹ và Iran "đã chấm dứt", song Washington vẫn sẽ tiếp tục các cuộc đàm phán nhằm hướng tới một thỏa thuận lâu dài.
Theo Guardian, Oman đã xây dựng một đề xuất dựa trên mô hình quản lý eo biển Malacca với sự hỗ trợ của các chuyên gia pháp lý Anh. Muscat cũng đề nghị cử nhóm chuyên gia sang Tehran để giải thích chi tiết kế hoạch này.
Truyền thông nhà nước Iran cho biết, Ngoại trưởng Abbas Araghchi sẽ tới Oman ngày 11/7, để thảo luận về vấn đề eo biển Hormuz. Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei, các cuộc trao đổi sẽ tập trung vào an toàn hàng hải tại Hormuz và là sự tiếp nối của quá trình tham vấn giữa hai nước trong một đến hai tháng qua.
Oman – quốc gia kiểm soát phần lớn luồng hàng hải có thể lưu thông tại Hormuz – phản đối việc áp dụng phí bắt buộc. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar Majed al-Ansari cũng cảnh báo rằng việc trao cho Iran quyền kiểm soát eo biển theo cách trái với luật pháp hàng hải quốc tế chẳng khác nào biến cộng đồng quốc tế thành "con tin" của bất kỳ lực lượng cực đoan nào muốn chi phối tuyến hàng hải này.
Tuy nhiên, một số nhà ngoại giao nhận định phương án của Oman có thể chưa đáp ứng được kỳ vọng của một bộ phận trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Theo một nhà ngoại giao phương Tây, trong nội bộ Tehran hiện tồn tại hai quan điểm: một bên muốn hợp tác, trong khi bên còn lại cho rằng sau các cuộc tấn công của Mỹ, Iran không còn lý do để tuân thủ luật pháp quốc tế về biển.
Iran cũng đang chịu sức ép từ các nước trong khu vực yêu cầu làm rõ đề xuất của mình, đặc biệt là việc liệu các khoản phí có thực chất mang tính bắt buộc hay không.
Đại sứ quán Iran tại London cho biết, Tehran quan tâm tới một đề xuất độc lập do Nhóm Nghiên cứu Chính sách Năng lượng xây dựng. Báo cáo này cho rằng việc thu một khoản phí minh bạch đối với các dịch vụ hỗ trợ hàng hải, trong khuôn khổ hợp tác khu vực, sẽ khuyến khích các bên cùng bảo đảm an toàn hàng hải, thay vì đơn thuần thu phí đối với mọi tàu đi qua eo biển.
Phát biểu tại cuộc họp Hội đồng IMO ở London ngày 9/7, đại diện Oman, Khamis bin Mohammed Al Shamakhi, nhấn mạnh, quyền quá cảnh qua các eo biển quốc tế được luật pháp quốc tế bảo đảm và không ủng hộ việc áp đặt phí quá cảnh đối với các tàu qua Hormuz. Tuy nhiên, ông cho rằng. có thể xem xét các cơ chế tự nguyện đối với những dịch vụ hỗ trợ hàng hải nhằm nâng cao an toàn, bảo vệ môi trường biển và tăng cường khả năng ứng phó với các sự cố như va chạm hoặc cháy nổ trên tàu.
Đề xuất này được xây dựng dựa trên cơ chế hợp tác tại eo biển Malacca và Singapore – nơi có hơn 120.000 lượt tàu qua lại mỗi năm và được duy trì bằng các khoản đóng góp tự nguyện của nhiều nước, trong đó có Nhật Bản.
Tại cuộc họp ở London, một nhóm các nước Vùng Vịnh và châu Âu đã thúc đẩy một nghị quyết lên án Iran vì các vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền và tìm cách kiểm soát eo biển Hormuz. Tuy nhiên, Nga và Trung Quốc không ủng hộ văn bản này, cho rằng nghị quyết bỏ qua nguyên nhân gốc rễ của cuộc khủng hoảng và vượt quá thẩm quyền của IMO.
Những tranh cãi diễn ra trong bối cảnh giao tranh giữa Mỹ và Iran tiếp tục leo thang. Mỹ tuyên bố đã tấn công hơn 150 mục tiêu, chủ yếu ở miền Nam Iran, nhằm làm suy giảm khả năng quấy rối hoạt động hàng hải của Tehran bằng máy bay không người lái, tên lửa và xuồng cao tốc. Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào căn cứ Mỹ tại Kuwait và Bahrain.
Theo một nhà ngoại giao, giao tranh hiện xoay quanh hai vấn đề chính: quyền kiểm soát eo biển Hormuz sau khi tuyến hàng hải được mở lại và cơ chế quản lý lâu dài đối với tuyến đường thủy chiến lược này.
Biên bản ghi nhớ (MoU) về lộ trình đàm phán ngừng bắn giữa Mỹ và Iran được ký tháng trước quy định Tehran sẽ nỗ lực bảo đảm hoạt động lưu thông an toàn của tàu thương mại qua Hormuz trong 60 ngày mà không thu phí. Sau khi các trở ngại về kỹ thuật và quân sự được dỡ bỏ, hoạt động hàng hải thương mại sẽ được khôi phục trong vòng 30 ngày.
Washington khẳng định điều đó không đồng nghĩa các tàu phải xin phép Iran hoặc chỉ được đi theo những tuyến do Tehran chỉ định. Biên bản ghi nhớ cũng quy định Iran sẽ tiến hành các cuộc đàm phán với Oman về cơ chế quản lý lâu dài đối với eo biển Hormuz.
Trong khi đó, Hải quân IRGC tuyên bố Iran đã thực hiện đầy đủ các cam kết theo cách hiểu của mình. Tổng thư ký IMO Arsenio Dominguez từng cho biết đã đạt được sự đồng thuận của Iran về việc sử dụng tuyến hàng hải phía Nam để sơ tán hàng nghìn thủy thủ mắc kẹt tại Hormuz, nhưng Tehran sau đó rút lại sự chấp thuận, buộc IMO phải đình chỉ kế hoạch.
Hải quân IRGC tuyên bố "các lực lượng nước ngoài không có vai trò nào tại vùng biển và eo biển Hormuz".
Bất chấp điều này, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết vẫn tiếp tục khuyến khích các tàu thương mại sử dụng tuyến phía Nam và khẳng định từ đầu tháng 5 đến nay đã hỗ trợ hơn 800 tàu thương mại cùng khoảng 380 triệu thùng dầu thô đi qua hành lang hàng hải chiến lược này.
Hiện nay, các nhà ngoại giao đang tìm cách xác định liệu Tehran chỉ muốn yêu cầu tàu thuyền đi theo tuyến phía Bắc sát bờ biển Iran để giải tỏa ùn tắc hay đang buộc tất cả các tàu phải xin phép Cơ quan quản lý eo biển Vịnh Ba Tư của Iran trước khi sử dụng tuyến phía Nam.