Từ sáng kiến của tuổi trẻ TP Hồ Chí Minh, đến nay phong trào “Ngày Chủ nhật xanh” đã từng bước lan tỏa, trở thành “biểu tượng” của việc chung tay hành động vì môi trường, làm cho thế giới sạch hơn, thu hút sự tham gia của mọi tầng lớp nhân dân.
Hành trình "chuyển đổi xanh” bằng sức trẻ
Phong trào “Ngày Chủ nhật xanh” được ra đời vào năm 1994 trong bối cảnh TP Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn đô thị hóa nhanh, các vấn đề về môi trường như rác thải, ô nhiễm kênh rạch, thiếu mảng xanh đô thị ngày càng trở nên cấp bách. Từ những ngày đầu các hoạt động còn mang tính tự phát, nhỏ lẻ, đến nay phong trào dần dần được chuẩn hóa, tổ chức bài bản và duy trì liên tục qua nhiều thế hệ đoàn viên, thanh thiếu niên, sinh viên thành phố.
Đông đảo Đoàn viên thanh niên tham gia dọn lục bình, khơi thông dòng chảy tại một tuyến kênh ở phường An Phú Đông (TP Hồ Chí Minh).
Mỗi đợt ra quân, hàng nghìn thanh niên đã khoác lên mình "màu áo xanh" tình nguyện tham gia thu gom rác thải, làm sạch đường phố, khơi thông dòng chảy tại các kênh rạch, trồng cây xanh, cải tạo cảnh quan tại các khu dân cư trên địa bàn thành phố. Hơn 31 năm, hàng triệu tấn rác đã được thu gom, hàng nghìn mảng xanh được hình thành, góp phần cải thiện chất lượng môi trường sống, nâng cao sức khỏe của toàn dân trong cộng đồng.
Ông Dương Ngọc Tuấn, Giám đốc Trung tâm công tác xã hội Thanh niên TP Hồ Chí Minh cho biết, sự hình thành và phát triển của phong trào tình nguyện “Ngày Chủ nhật xanh” gắn liền với quá trình đổi mới tư duy công tác xã hội và phong trào thanh niên. Một dấu mốc quan trọng là việc đưa hoạt động bảo vệ môi trường trở thành nội dung sinh hoạt Đoàn - Hội định kỳ, tạo nên tính kế thừa, liên tục và lan tỏa bền bỉ trong nhiều năm qua.
“Khi phong trào được các tổ chức Đoàn - Hội trong và ngoài thành phố hưởng ứng thì phong trào ‘Ngày Chủ nhật xanh’ từng bước vượt ra khỏi phạm vi của TP Hồ Chí Minh và trở thành phong trào tình nguyện của cả nước. Bài học lớn nhất rút ra là phong trào muốn đi vào chiều sâu phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của cộng đồng, lấy thanh niên làm lực lượng nòng cốt nhưng luôn mở rộng sự tham gia của cộng đồng và xã hội; đồng thời kiên trì duy trì, đổi mới cách làm để phong trào không mang tính nhất thời, mà trở thành một phần của đời sống xã hội”, ông Tuấn chia sẻ.
Thanh niên tình nguyện thực hiện trồng cây xanh, cải tạo cảnh quan môi trường tại một khu dân cư ở phường Khánh Hội (TP Hồ Chí Minh).
Theo ông Dương Ngọc Tuấn, phong trào “Ngày Chủ nhật xanh” không chỉ dừng lại ở việc dọn dẹp vệ sinh môi trường mà được xác định là một chuỗi các giải pháp tổng hợp, kết hợp giữa giáo dục, hành động và lan tỏa ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng. Từ các hoạt động truyền thống như làm sạch kênh rạch, trồng cây xanh, phong trào đã mở rộng sang nhiều mô hình mới như phân loại rác tại nguồn, tái chế rác thải, xây dựng “khu dân cư xanh - sạch - đẹp”, “tuyến hẻm xanh”, “trường học xanh”. Các mô hình này được lồng ghép với giáo dục kỹ năng sống, ý thức công dân và trách nhiệm xã hội cho thanh thiếu nhi, tạo sự chuyển biến từ nhận thức đến hành động.
“Đáng chú ý, trong giai đoạn 2021 - 2024, thay vì triển khai dàn trải, Trung tâm công tác xã hội Thanh niên Thành phố đã đề xuất mỗi năm tập trung vào một địa phương để giải quyết dứt điểm các điểm ô nhiễm, song song với công tác tuyên truyền, vận động người dân cùng tham gia giữ gìn thành quả. Cách làm này đã mang lại hiệu quả rõ rệt, góp phần giảm ô nhiễm môi trường tại nhiều khu dân cư. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ và mạng xã hội trong tuyên truyền giúp phong trào được tiếp cận rộng rãi hơn, thu hút nhiều nhóm đối tượng tham gia, đặc biệt là giới trẻ”, ông Tuấn chia sẻ thêm.
Không chỉ là những con số hay công trình cụ thể, giá trị lớn nhất của chương trình “Ngày Chủ nhật xanh” còn nằm ở sự thay đổi nhận thức của học sinh, sinh viên. Em Ngọc Hiền, học sinh lớp 12 ở phường An Phú Đông chia sẻ: “Em tham gia chương trình Ngày Chủ nhật xanh từ năm lớp 10. Qua những lần tham gia, em hiểu rõ hơn ý nghĩa của việc bảo vệ môi trường, đặc biệt là tại các kênh rạch trong thành phố. Giữ gìn môi trường không phải là trách nhiệm của riêng ai, mà là nghĩa vụ chung của tất cả mọi người”.
Thanh Duy, sinh viên Trường Đại học Khoa học - Sức khỏe (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) cho biết, việc tham gia các hoạt động Ngày Chủ nhật xanh giúp sinh viên có cơ hội đóng góp sức trẻ vào những việc thiện nguyện ý nghĩa và tham gia xây dựng những tuyến đường xanh, cải tạo cảnh quan và lan tỏa lối sống xanh đến cộng đồng.
Thay đổi nhận thức “sống xanh” trong cộng đồng dân cư
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường ngày càng tác động sâu rộng đến đời sống của người dân tại các đô thị lớn, những hành động bền bỉ, kiên trì của tuổi trẻ Thành phố có ý nghĩa hết sức thiết thực, lâu dài, góp phần làm thay đổi nhận thức của nhiều người về môi trường.
Đoàn viên, thanh niên quan nhiều thế hệ đã xem phong trào "Ngày Chủ nhật xanh" là "món ăn tinh thần" không thể thiếu để tuổi trẻ được cống hiến sức lực cho cộng đồng.
Ông Lê Tuấn Anh, Phó Bí thư Thành Đoàn TP Hồ Chí Minh cho biết, sau 31 năm triển khai, phong trào “Ngày Chủ nhật xanh” đã chuyển từ những hoạt động mang tính tình thế sang từng bước hình thành nếp sống xanh trong cộng đồng. Đoàn viên, thanh niên không chỉ tham gia ra quân dọn dẹp vệ sinh môi trường, mà còn trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác tuyên truyền, vận động người dân thay đổi hành vi, giữ gìn vệ sinh tại khu dân cư và không gian công cộng.
Theo ông Lê Tuấn Anh, đặc biệt trong giai đoạn sau sáp nhập, yếu tố then chốt giúp phong trào duy trì sức sống bền bỉ chính là khả năng tích hợp nhiều mục tiêu trong cùng một chương trình hành động. “Ngày Chủ nhật xanh” luôn được tổ chức trên nguyên tắc bám sát thực tiễn của từng giai đoạn phát triển của thành phố. Chính sự linh hoạt đó đã giúp phong trào không bị hình thức hóa, mà ngày càng lan tỏa sâu rộng.
Riêng trong năm 2025, phong trào không chỉ tập trung giải quyết các vấn đề môi trường mà còn gắn với cải thiện hạ tầng giao thông nông thôn, bảo đảm an sinh xã hội và hỗ trợ phương tiện sinh kế cho người dân, thanh thiếu nhi có hoàn cảnh khó khăn. Đồng thời, các đội hình thanh niên ứng dụng chuyển giao khoa học - kỹ thuật, thúc đẩy chuyển đổi số nông thôn cũng được triển khai, hỗ trợ người dân tiếp cận tri thức mới, nâng cao chất lượng sống gắn với bảo vệ môi trường.
Đặc biệt, từ tháng 7/2025, khi quy mô TP Hồ Chí Minh được mở rộng, không gian đô thị và nông thôn đan xen đã đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác bảo vệ môi trường. Trước thực tiễn đó, phong trào “Ngày Chủ nhật xanh” tiếp tục khẳng định vai trò là cầu nối giữa sức trẻ và cộng đồng với hàng loạt hoạt động thiết thực như tổng vệ sinh môi trường; làm sạch hẻm, kênh rạch; xóa quảng cáo sai quy định; trồng và chăm sóc cây xanh; xây dựng các mô hình “Cột điện nở hoa”, “Góc phố xanh”, “Thành phố muôn sắc hoa”, qua đó góp phần cải thiện cảnh quan và nâng cao chất lượng sống cho người dân thành phố.
Song song với các hoạt động trực tiếp, công tác tuyên truyền về phân loại rác tại nguồn, hạn chế rác thải nhựa, đổi rác tái chế lấy cây xanh, phòng, chống dịch bệnh cũng được triển khai đồng bộ, từng bước nâng cao ý thức, trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ môi trường sống.
Ngày Chủ nhật xanh không chỉ thu hút các đoàn viên, thanh niên mà còn có sự tham gia của các chiến sĩ lực lượng vũ trang.
“Trong giai đoạn tới, Thành Đoàn TP Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục chuẩn hóa và nhân rộng các mô hình đã phát huy hiệu quả trên địa bàn thành phố mới như phân loại rác tại nguồn, chống rác thải nhựa; vườn ươm - vườn cây sinh kế; tuyến đường hoa, tuyến đường thắp sáng, con đường bích họa gắn với trách nhiệm chăm sóc lâu dài của cộng đồng dân cư.
Đồng thời, Thành Đoàn TP Hồ Chí Minh sẽ định hướng phong trào “Ngày Chủ nhật xanh” trở thành không gian hành động để thanh niên trực tiếp tham gia triển khai các giải pháp chiến lược của thành phố, từ thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm ngập, hạn chế ô nhiễm môi trường đến thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và thu hẹp khoảng cách giữa đô thị trung tâm và khu vực ngoại thành”, ông Tuấn Anh bày tỏ.