Tối ưu hóa diện tích bằng mô hình đa canh hữu cơ

Nguồn "thu nhập kép" từ trồng xen

Vườn cây điều rộng gần 5 ha của gia đình ông Huỳnh Phước Long ở thôn 2 (xã Bù Đăng) đến nay đã có tuổi đời hơn 25 năm. Những ngày đầu lập nghiệp, gia đình ông Long chỉ canh tác thuần túy cây điều nên nguồn thu nhập vô cùng bấp bênh. Những năm mưa thuận gió hòa vườn điều được mùa thì nguồn thu cũng chỉ vừa đủ trang trải các khoản chi tiêu trong gia đình. Ngược lại, vào những năm thời tiết thất thường dẫn đến mất mùa, gia đình gần như rơi vào cảnh thua lỗ, thu không đủ bù chi, khiến cuộc sống gặp khó khăn.

Vài năm gần đây, ông Long đã chủ động tìm hiểu các mô hình trồng xen canh tại nhiều địa phương khác nhau để tìm hướng đi mới nhằm tăng hiệu quả kinh tế trên cùng một đơn vị diện tích. Qua quá trình tìm hiểu, ông Long nhận thấy cây ca cao rất phù hợp với đặc thù thổ nhưỡng cũng như khí hậu tại địa phương nên mạnh dạn trồng xen vào vườn điều. Ông Huỳnh Phước Long chia sẻ, ban đầu, gia đình ông cũng chỉ canh tác thuần túy cây điều như bao hộ dân khác trong khu vực. Tuy nhiên, nhận thấy nguồn thu mỗi năm không ổn định và giá trị kinh tế không cao, ông đã tìm tòi học hỏi để chuyển sang mô hình trồng xen. Việc này giúp gia đình tận dụng tối đa diện tích đất, tạo ra nguồn thu kép và tăng lợi nhuận gấp nhiều lần so với việc chỉ độc canh một loại cây.

Đến thời điểm hiện tại, với diện tích khoảng 5 ha được quy hoạch bài bản theo mô hình xen canh giữa điều, ca cao và cà phê, gia đình ông Long đã thu cao hơn trước đây hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Cụ thể, mỗi vụ điều gia đình thu hoạch duy trì được gần 10 tấn. Bên cạnh đó, sản lượng từ ca cao cũng mang lại nguồn thu đáng kể, giúp tổng giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích tăng vọt so với trước đây. “Việc trồng xen mang lại sự thuận lợi rất lớn trong công tác tưới tiêu cũng như bón phân. Mình có thể kết hợp chăm sóc các loại cây cùng một lúc. Đặc biệt, thời điểm thu hoạch của điều, ca cao cũng cà phê không trùng nhau, giúp gia đình chủ động được thời gian, công việc diễn ra suôn sẻ và tiết kiệm được rất nhiều chi phí thuê mướn nhân công”, ông Long chia sẻ thêm.

Còn tại thôn Đăng Hưng (xã Bù Đăng), mô hình canh tác sáng tạo của hộ gia đình ông Nguyễn Ngọc Thuyên cũng đang trở thành điểm sáng về tư duy kinh tế nông nghiệp. Trên diện tích hơn 1 ha đất canh tác, thay vì lựa chọn độc canh sầu riêng có giá trị kinh tế cao nhưng thời gian kiến thiết cơ bản kéo dài, ông Thuyên đã chủ động lựa chọn trồng xen canh cây cà phê.

Việc trồng xen không phải là sự ngẫu nhiên mà là kết quả của quá trình tích cực tham quan, học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình thành công tại những địa phương lân cận. Theo ông Thuyên, sầu riêng là loại cây cần nhiều năm chăm sóc mới cho nguồn thu chính, trong khi khoảng trống giữa các hàng cây sầu riêng trong những năm đầu là rất lớn. Việc bỏ trống diện tích này không chỉ gây lãng phí đất mà còn tạo điều kiện cho cỏ dại phát triển và làm tăng chi phí làm cỏ. Cà phê sinh trưởng nhanh, chỉ sau khoảng 2 năm chăm sóc đã bắt đầu cho thu hoạch, tạo ra nguồn thu nhập tức thì để trang trải chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nhân công.

Ông Nguyễn Ngọc Thuyên chia sẻ, bây giờ diện tích ít, việc tận dụng tối đa diện tích đất trống để gia tăng lợi nhuận là cần thiết. Khi trồng xen cà phê vào vườn sầu riêng, chúng tôi không chỉ có thêm một nguồn thu nhập đáng kể trên cùng một đơn vị diện tích mà còn giải quyết được bài toán vốn đầu tư. Nguồn thu từ cà phê giúp gia đình có kinh phí để tái đầu tư cho cây sầu riêng, đồng thời đảm bảo mọi chi tiêu sinh hoạt trong gia đình luôn ổn định, giải quyết phần nào việc vay mượn hay lo lắng trong suốt thời gian chờ sầu riêng đến tuổi thu hoạch.

Ông Nguyễn Minh Châu, Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã Bù Đăng cho biết, hiện nay, bà con nông dân trên địa bàn đã chủ động triển khai các mô hình trồng xen. Theo định hướng của Hội Nông dân, mô hình trồng xen dưới tán điều đang cho thấy tín hiệu rất tích cực. Việc phối hợp này không chỉ tạo ra nguồn thu nhập kép trên cùng một đơn vị diện tích mà còn giúp tận dụng tối đa không gian, cũng như tận dụng nguồn phân bón và nước tưới để hỗ trợ lẫn nhau giữa các loại cây.

Đa canh theo hướng hữu cơ bền vững

Hiện nay, nhiều nhà vườn không chỉ chú trọng trồng xem canh mà ưu tiên theo hướng hữu cơ phát triển bền vững. Vườn điều xen ca cao của ông Huỳnh Phước Long ở Thôn 2 (xã Bù Đăng) cho thấy phù hợp khi trồng dưới tán điều theo hướng hữu cơ. Theo ông Long, nếu chỉ độc canh cây điều, mỗi ha thu hoạch khoảng 1,2 tấn với mức thu nhập khiêm tốn chỉ hơn 30 triệu đồng, sau khi trừ chi phí thì lợi nhuận còn lại không đáng kể. Tuy nhiên, khi chuyển sang canh tác xen canh hữu cơ, tổng thu nhập có khả năng tăng gấp đôi hoặc gấp ba lần tùy theo loại cây mà lại không làm mất thêm diện tích đất. Đặc biệt, quá trình chăm sóc và tưới nước sẽ giúp cây điều hưởng lợi trực tiếp, thúc đẩy cây ra bông và đạt năng suất tốt hơn.

Đặc biệt, mô hình trồng xem đa canh hữu cơ của nông dân trên địa bàn xã Bù Đăng đang gắn liền với mô hình nuôi giun châu Phi. Điểm ưu việt của loài giun này là khả năng tiêu thụ đa dạng phụ phẩm nông nghiệp như: phân trâu, bò, quả điều... giúp giảm chi phí đầu vào và bảo vệ môi trường. Ông Lương Văn Hậu, Trang trại giun Phúc Hậu, thôn Đức Lợi (xã Bù Đăng) chia sẻ: Xuất phát từ nhu cầu chuyển đổi từ phân bón vô cơ sang hữu cơ sạch của bà con, tôi quyết định khởi nghiệp với giun châu Phi (ANC) để cung cấp giải pháp phân bón thân thiện với môi trường. Mô hình nuôi giun ANC này để sản xuất phân bón và các dòng sản phẩm phân bón hữu cơ sạch để cung cấp cho nhà nông.

Hiện nay, không dừng lại ở việc nuôi giun nguyên bản, ông Lương Văn Hậu đã nghiên cứu thành công 15 dòng sản phẩm vi sinh như: dịch giun thủy phân, phân giun điều, Kali hữu cơ... Để đảm bảo uy tín, ông Hậu luôn thử nghiệm nghiêm ngặt tại farm gia đình trước khi xuất xưởng. Trước khi bán đại trà, sản phẩm phải kiểm tra trên chính rau màu, cà phê của mình, sau đó nhờ bà con đánh giá thực tế rồi mới đưa ra thị trường.

Theo Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã Bù Đăng Nguyễn Minh Châu, các sản phẩm từ trại giun của ông Lương Văn Hậu hướng đến canh tác hữu cơ bền vững và an toàn. Qua sử dụng thực tế nhận thấy chất lượng sản phẩm tốt và khuyến khích bà con nhân rộng để thay thế dần phân bón hóa học. Trong thời gian tới, chính quyền và Hội Nông dân địa phương sẽ tiếp tục đóng vai trò cầu nối, khuyến khích người dân mạnh dạn chuyển đổi những diện tích đất canh tác kém hiệu quả sang mô hình trồng xen hữu cơ. Việc chuyển đổi này sẽ được thực hiện một cách có lộ trình, dựa trên sự tính toán kỹ lưỡng về thổ nhưỡng và khí hậu để đảm các loại cây trồng phát triển hiệu quả.

Hiện nay, dù việc canh tác trồng xen nhiều loại cây trên một diện tích vẫn chưa rộng rãi, nhưng với mô hình xen canh như tại xã Bù Đăng đang mạng lại nguồn thu tăng lên cho nhà nông. Sự chuyển mình trong tư duy của nhà nông cùng với sự đồng hành của chính quyền địa phương đang mở ra một hướng mới ngành cho nông nghiệp phát triển bền vững hơn.