Ô tô đỗ tại cảng ở Pyeongtaek, Hàn Quốc. Ảnh minh họa: Yonhap/TTXVN
Trên thế giới, nhiều nền kinh tế lớn - từ Singapore, Trung Quốc đến Hàn Quốc đều dựa vào các doanh nghiệp nhà nước hoặc doanh nghiệp có vốn nhà nước để thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, định hình các ngành chiến lược và ổn định nền kinh tế trong những giai đoạn quan trọng. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy điều quan trọng không nằm ở sự tồn tại của doanh nghiệp nhà nước, mà ở cách mỗi quốc gia định hình vai trò của khu vực này trong nền kinh tế thị trường hiện đại.
Vai trò của nhà nước trong các ngành chiến lược
Một đặc điểm phổ biến trong nhiều nền kinh tế lớn trên thế giới là khu vực nhà nước tập trung vào các ngành hạ tầng và lĩnh vực mang tính nền tảng cho toàn bộ hệ thống kinh tế. Tại Trung Quốc, doanh nghiệp nhà nước (SOE) vẫn giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong các ngành chiến lược như năng lượng, ngân hàng, viễn thông, giao thông vận tải và công nghiệp nặng - những lĩnh vực mà nhà nước duy trì quyền kiểm soát nhằm bảo đảm nguồn đầu vào quan trọng cho toàn bộ hệ thống sản xuất.
Nhiều nghiên cứu ước tính các doanh nghiệp nhà nước đóng góp khoảng 25% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Trung Quốc, đồng thời giữ tỷ trọng rất lớn trong các ngành then chốt. Việc duy trì vai trò vững mạnh của các doanh nghiệp nhà nước giúp Chính phủ Trung Quốc có công cụ điều tiết nền kinh tế và triển khai các chiến lược phát triển dài hạn. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, Trung Quốc tiếp tục sử dụng nguồn lực nhà nước để thúc đẩy các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, robot và công nghệ cao, nhằm đảm bảo năng lực tự chủ và an ninh kinh tế quốc gia. Cách tiếp cận này cho thấy doanh nghiệp nhà nước không chỉ là công cụ kinh tế mà còn là một phần của chiến lược phát triển quốc gia.
Doanh nghiệp nhà nước vận hành theo cơ chế thị trường
Dây chuyền sản xuất ô tô xuất khẩu của Công ty TNHH Kaiyi Auto, thành phố Nghi Tân, tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc). Ảnh: Công Tuyên/PV TTXVN tại Trung Quốc
Nếu Trung Quốc đại diện cho mô hình nhà nước nắm giữ vai trò chi phối trong các ngành nền tảng, thì Singapore lại nổi bật với cách quản trị doanh nghiệp nhà nước theo chuẩn mực thị trường hiện đại.
Ngay từ những năm 1970, Singapore thành lập quỹ đầu tư nhà nước Temasek Holdings để quản lý vốn tại các doanh nghiệp nhà nước. Temasek hoạt động như một nhà đầu tư chuyên nghiệp, tách biệt với bộ máy quản lý nhà nước, với mục tiêu tối đa hóa giá trị tài sản dài hạn.
Danh mục của Temasek hiện bao gồm hàng chục doanh nghiệp trong các lĩnh vực trọng yếu như hàng không, cảng biển, viễn thông, năng lượng, hạ tầng và công nghệ. Giá trị danh mục đầu tư của quỹ đã tăng lên khoảng 434 tỷ SGD (hơn 290 tỷ USD) vào năm 2025, tương đương hơn 60% GDP của Singapore.
Điểm đáng chú ý là nhiều doanh nghiệp có vốn nhà nước tại Singapore – thường được gọi là GLC – vẫn niêm yết trên thị trường chứng khoán, hoạt động theo chuẩn mực quản trị doanh nghiệp quốc tế và cạnh tranh trực tiếp với khu vực tư nhân.
Chính cách quản trị minh bạch, tách bạch giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu vốn đã giúp các doanh nghiệp này trở thành lực lượng nòng cốt trong quá trình đưa Singapore từ một nền kinh tế đang phát triển trở thành trung tâm tài chính – logistics hàng đầu châu Á.
Hàn Quốc: Nhà nước “ươm mầm” các tập đoàn trụ cột
Nhà máy thép của Tập đoàn POSCO Holdings tại Pohang, Hàn Quốc. Ảnh tư liệu: Yonhap/TTXVN
Trong giai đoạn công nghiệp hóa sau chiến tranh, Hàn Quốc cũng sử dụng mạnh mẽ vai trò của nhà nước trong việc hình thành các ngành chiến lược.
Chính phủ Hàn Quốc giai đoạn 1960 -1980 đã thành lập và hỗ trợ nhiều doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực như thép, năng lượng và hạ tầng. Một ví dụ điển hình là POSCO - công ty thép do nhà nước thành lập năm 1968 từng được xem là biểu tượng của chiến lược công nghiệp hóa do nhà nước dẫn dắt.
Sau khi các ngành nền tảng được hình thành và đủ sức cạnh tranh quốc tế, nhiều doanh nghiệp nhà nước tại Hàn Quốc được cổ phần hóa hoặc chuyển dần sang cơ chế thị trường. Tuy vậy, nhà nước vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng chiến lược công nghiệp, hỗ trợ nghiên cứu – phát triển và đầu tư hạ tầng.
Kinh nghiệm của Hàn Quốc cho thấy vai trò của kinh tế nhà nước có thể thay đổi theo từng giai đoạn phát triển: từ “người kiến tạo” trong giai đoạn đầu, đến “nhà đầu tư chiến lược” khi nền kinh tế đã trưởng thành.
Không chỉ tại các nền kinh tế châu Á, doanh nghiệp nhà nước vẫn giữ vai trò đáng kể trong nền kinh tế toàn cầu. Các nghiên cứu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy doanh nghiệp nhà nước vẫn là một lực lượng kinh tế đáng kể trên toàn cầu. Khu vực này chiếm khoảng 12% tổng giá trị vốn hóa thị trường toàn cầu và hơn 25% trong số 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.
Tuy nhiên, xu hướng chung hiện nay không phải là mở rộng quy mô doanh nghiệp nhà nước một cách dàn trải, mà là tập trung vào các lĩnh vực chiến lược – nơi thị trường tư nhân khó hoặc không muốn đầu tư, như hạ tầng lớn, năng lượng, tài chính hệ thống, công nghệ lõi hoặc an ninh quốc gia.
Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị và chuyển đổi công nghệ, nhiều quốc gia đang quay trở lại với các chính sách công nghiệp và vai trò mạnh hơn của nhà nước trong nền kinh tế. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, khi được thiết kế đúng vai trò và vận hành theo chuẩn mực quản trị hiện đại, khu vực kinh tế nhà nước có thể trở thành một công cụ chiến lược giúp quốc gia định hình các ngành công nghiệp mới, đảm bảo an ninh kinh tế và tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn. Đó cũng chính là ý nghĩa quan trọng của định hướng “kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo” trong Nghị quyết số 79-NQ/TW – không phải để thay thế thị trường, mà để định hướng, dẫn dắt và tạo động lực cho toàn bộ nền kinh tế phát triển bền vững.
Bài 3: Khi nguồn lực được "mở khóa"