Hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước: Kỳ vọng chấm dứt tình trạng 'giữ vốn', chậm triển khai

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 và Luật Đầu tư công năm 2024 được sửa đổi, bổ sung năm 2025 đã được sửa đổi căn bản nhằm kịp thời thể chế hóa các nghị quyết, kết luận của Đảng; bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương, tính chủ động của ngân sách địa phương; đáp ứng yêu cầu vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp; đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và tháo gỡ các điểm nghẽn trong đầu tư công.

Tuy nhiên, việc hai luật tồn tại song song dẫn đến sự giao thoa về thẩm quyền, hồ sơ, trình tự và thời hạn giữa quy trình lập dự toán ngân sách nhà nước với kế hoạch đầu tư công. Điều này làm phát sinh trùng lặp thủ tục, đồng thời chưa tạo được sự gắn kết chặt chẽ giữa Kế hoạch tài chính 5 năm với Kế hoạch đầu tư công trung hạn.

Một số quy định về phân bổ, giao dự toán, giao kế hoạch vốn, chuyển nguồn và thời hạn chuyển nguồn giữa hai luật cũng chưa thống nhất. Những bất cập này ảnh hưởng đến tính liên thông trong quản lý ngân sách và đầu tư công, làm tăng thời gian, chi phí tuân thủ và hạn chế hiệu quả huy động, phân bổ, sử dụng nguồn lực nhà nước.

Theo Bộ trưởng, dự thảo Luật được xây dựng theo quan điểm kế thừa tối đa những quy định hiện hành đã được đánh giá là hiệu quả, đồng thời tinh chỉnh để phù hợp với yêu cầu lồng ghép, hợp nhất và thực tiễn triển khai.

Việc hợp nhất hai luật là cần thiết để xây dựng cơ chế quản lý tài chính công đồng bộ, thống nhất, gắn kết chặt chẽ giữa kế hoạch, dự toán và nguồn lực; đồng thời giảm tối đa trình tự, thủ tục, thời gian và chi phí tuân thủ, phục vụ tốt hơn mục tiêu tăng trưởng.

Theo định hướng này, dự thảo Luật không đơn thuần là việc ghép các quy định của hai luật hiện hành mà được xây dựng lại theo hướng tạo sự liên thông trong toàn bộ chu trình quản lý tài chính và đầu tư công. Dự thảo kế thừa tối đa những quy định đã được thực tiễn chứng minh là phù hợp, đồng thời tinh chỉnh, giản lược những nội dung không còn phù hợp với yêu cầu hợp nhất.

Dự thảo chỉ quy định những vấn đề khung, có tính nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội. Các nội dung về trình tự, thủ tục và những vấn đề thường xuyên thay đổi trong quá trình thực hiện sẽ được giao Chính phủ quy định chi tiết, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Về kết cấu, dự thảo Luật cơ bản kế thừa bố cục của Luật Ngân sách nhà nước hiện hành. Các nội dung của Luật Đầu tư công được hợp nhất, giản lược và đưa vào các chương, điều, khoản tương ứng; các nội dung đặc thù về chương trình, nhiệm vụ, dự án đầu tư công được quy định tại một chương riêng. Dự kiến Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) gồm 10 chương, 102 điều.

Điểm thay đổi quan trọng là hợp nhất các công cụ kế hoạch và dự toán. Theo đó, Kế hoạch đầu tư công trung hạn được hợp nhất vào Kế hoạch tài chính 5 năm; Kế hoạch đầu tư công hằng năm được hợp nhất vào dự toán ngân sách nhà nước hằng năm. Cùng với đó, nguyên tắc, tiêu chí, định mức chi ngân sách nhà nước được thống nhất đối với cả chi thường xuyên và chi đầu tư.

Dự thảo Luật cũng định hướng đồng bộ quyền hạn, trách nhiệm của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ, cơ quan, HĐND, UBND các cấp và các đơn vị liên quan trong toàn bộ chu trình đầu tư công.

Đáng chú ý, trách nhiệm đánh giá hiệu quả đầu tư được đặt xuyên suốt từ khâu lập, thẩm định, quyết định, phân bổ vốn đến tổ chức thực hiện, quản lý, sử dụng vốn và vận hành, khai thác công trình sau đầu tư. Theo ông Dương Tiến Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Ngân sách nhà nước (Bộ Tài chính), tinh thần xuyên suốt của dự thảo nhằm gắn kế hoạch đầu tư công với cân đối nguồn lực tài chính quốc gia, kết nối quản lý đầu tư công với quản lý ngân sách nhà nước và quản lý rủi ro tài khóa, đồng thời gắn chi đầu tư với chi thường xuyên ngay từ khâu lập kế hoạch.

Một số nội dung hiện được quy định tại Luật Đầu tư công cũng dự kiến được giao Chính phủ quy định chi tiết để tăng tính chủ động, linh hoạt trong điều hành. Các nội dung gồm tiêu chí và điều chỉnh tiêu chí phân loại dự án nhóm A, B, C; trình tự, thủ tục quyết định chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư chương trình, dự án thuộc thẩm quyền của Chính phủ và các cơ quan theo quy định; gia hạn thời gian bố trí vốn; theo dõi, kiểm tra, đánh giá chương trình, dự án; hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu về đầu tư công.

Trong quản lý ngân sách, dự thảo định hướng sửa đổi cơ chế phân bổ, sử dụng số tăng thu trong quá trình điều hành; sử dụng dự phòng, dự trữ tài chính, tăng thu và dự toán chi còn lại để bổ sung chi ứng phó, khắc phục tình trạng khẩn cấp vì lợi ích quốc gia. Phạm vi chuyển nguồn chi ngân sách và thời hạn chi đối với các khoản được chuyển nguồn cũng được thu hẹp, đồng thời cắt giảm, đơn giản hóa quy trình, thủ tục, giảm số lượng báo cáo và chi phí tuân thủ.

Ông Nguyễn Hữu Toàn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng một trong những yêu cầu cốt lõi khi xây dựng Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) cần xác định rõ việc phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách. Việc phân định phải vừa bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương, vừa phát huy tính tự chủ của ngân sách địa phương.

Đối với việc tích hợp Kế hoạch đầu tư công trung hạn vào Kế hoạch tài chính 5 năm, ông Nguyễn Hữu Toàn nhấn mạnh yêu cầu cân đối hợp lý giữa các nhiệm vụ chi. Theo đó, chi thường xuyên phải bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, còn chi đầu tư cần tập trung cho mục tiêu phát triển và tạo động lực tăng trưởng.

Đại biểu Nguyễn Trường Giang, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng, cũng cho rằng việc hợp nhất hai luật phải được thể hiện đồng bộ trong hệ thống kế hoạch. Kế hoạch đầu tư công trung hạn cần được tích hợp vào Kế hoạch tài chính 5 năm, trong khi dự toán ngân sách nhà nước hằng năm phải bao gồm dự toán chi đầu tư công.

Theo đại biểu, cùng với việc hợp nhất, cần rà soát, sửa đổi các luật có liên quan như Luật Đầu tư, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công để bảo đảm tính đồng bộ với những thay đổi về phân cấp và quản lý nguồn lực.

Ông Nguyễn Trường Giang nhấn mạnh việc phân cấp phải tuân thủ Hiến pháp. Thẩm quyền quyết định dự toán ngân sách nhà nước, đặc biệt là nguồn ngân sách trung ương, trong đó có phần dự phòng 10% chưa phân bổ, thuộc Quốc hội. Trường hợp cần linh hoạt trong điều hành, Quốc hội có thể ủy quyền cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định phân bổ và báo cáo tại kỳ họp gần nhất.

Đồng thời, khi chuyển nhiệm vụ từ Chính phủ xuống chính quyền địa phương, nhất là cấp xã, phải đi kèm với việc phân bổ nguồn lực tương ứng. Việc phân cấp không thể chỉ dừng ở giao thêm nhiệm vụ, thẩm quyền mà phải bảo đảm đầy đủ điều kiện để cấp được phân quyền có khả năng thực hiện.

Như vậy, trọng tâm của Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) không chỉ nằm ở việc hợp nhất hai hệ thống quy định mà còn là thiết lập một cơ chế quản lý thống nhất từ khâu lập kế hoạch, cân đối nguồn lực, phân bổ ngân sách đến tổ chức thực hiện và đánh giá hiệu quả. Qua đó, việc quản lý ngân sách và đầu tư công được kỳ vọng gắn kết chặt chẽ hơn, hạn chế tình trạng chậm triển khai, “giữ vốn” kéo dài và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực nhà nước.