Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt không đi sâu vào những tranh luận phức tạp, mà hướng tới việc trình bày các tri thức nền tảng một cách hệ thống, qua đó giúp người học có cơ sở để tiếp cận các nghiên cứu chuyên sâu hơn sau này.
Sách gồm nhiều chương và được chia thành 4 phần lớn: Tổng luận; Cơ sở ngữ âm học và ngữ âm tiếng Việt; Cơ sở từ vựng học và từ vựng tiếng Việt; Cơ sở ngữ pháp học và ngữ pháp tiếng Việt.
Mỗi phần được trình bày theo hướng đơn giản, dễ hiểu, đồng thời đặt tiếng Việt trong bối cảnh chung của các ngôn ngữ trên thế giới, giúp người đọc có cái nhìn tổng thể và khoa học về ngôn ngữ.
Một trong những nội dung quan trọng của cuốn sách là phân tích bản chất của ngôn ngữ. Theo các tác giả, ngôn ngữ không phải là hiện tượng tự nhiên hay sinh học, mà là một hiện tượng xã hội, chỉ tồn tại và phát triển trong cộng đồng người. Ngôn ngữ hình thành từ nhu cầu giao tiếp của con người, giúp trao đổi thông tin, chia sẻ tri thức và tổ chức đời sống xã hội. Không chỉ vậy, ngôn ngữ còn được xem là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người, bởi hầu hết tri thức và kinh nghiệm của nhân loại được lưu giữ và truyền đạt thông qua nó.
Cuốn sách cũng nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa ngôn ngữ và tư duy. Ngôn ngữ vừa là công cụ biểu đạt tư tưởng, vừa tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành và phát triển tư duy.
Nhờ ngôn ngữ, tri thức của con người được tích lũy và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần làm giàu đời sống trí tuệ của nhân loại. Ở góc độ này, ngôn ngữ không chỉ là hệ thống âm thanh hay kí hiệu, mà còn là thực tại trực tiếp của tư tưởng, gắn liền với hoạt động nhận thức của con người.
Một đóng góp quan trọng của cuốn sách là cách nhìn ngôn ngữ như một hệ thống tín hiệu. Theo đó, mỗi đơn vị ngôn ngữ đều gồm hai mặt: Mặt biểu hiện (âm thanh hoặc hình thức) và mặt được biểu hiện (ý nghĩa, khái niệm). Các đơn vị này kết hợp với nhau theo những quy tắc nhất định để tạo nên cấu trúc của ngôn ngữ. Những cấp độ cơ bản của hệ thống ngôn ngữ gồm âm vị, hình vị, từ và câu, trong đó mỗi cấp độ đảm nhiệm một chức năng riêng trong việc truyền tải thông tin.
Tác phẩm cũng đề cập đến câu hỏi lớn của ngôn ngữ học: ngôn ngữ xuất hiện từ đâu? Theo quan điểm khoa học hiện đại, ngôn ngữ hình thành cùng với quá trình lao động và sự phát triển của xã hội loài người. Lao động không chỉ tạo ra những biến đổi sinh học ở con người mà còn làm nảy sinh nhu cầu giao tiếp, từ đó thúc đẩy sự ra đời của ngôn ngữ.
Trong quá trình phát triển của lịch sử xã hội, ngôn ngữ không ngừng biến đổi và phân hóa thành nhiều ngôn ngữ, phương ngữ khác nhau, đồng thời chịu ảnh hưởng của các yếu tố xã hội, văn hóa và lịch sử.
Cuốn sách cho biết trên thế giới hiện tồn tại hàng nghìn ngôn ngữ khác nhau, phản ánh sự đa dạng về văn hóa và lịch sử của các cộng đồng người. Các nhà ngôn ngữ học phân loại ngôn ngữ dựa trên quan hệ nguồn gốc hoặc đặc điểm cấu trúc, từ đó hình thành những ngữ hệ lớn như: Ấn – Âu, Hán – Tạng, Nam Á… Việc nghiên cứu và phân loại ngôn ngữ không chỉ giúp hiểu rõ hơn lịch sử của các dân tộc mà còn làm sáng tỏ mối quan hệ giữa các nền văn hóa.
Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt là tài liệu tham khảo hữu ích cho những ai quan tâm đến tiếng Việt, cũng như sinh viên các chuyên ngành: Ngữ văn, Ngoại ngữ, Đông phương học, Quốc tế học…
Cuốn sách cung cấp cái nhìn toàn diện về bản chất, cấu trúc và sự phát triển của ngôn ngữ, đồng thời giúp người đọc hiểu rõ hơn vị trí của tiếng Việt trong bức tranh ngôn ngữ thế giới. Qua đó, người đọc không chỉ hiểu rõ hơn về tiếng Việt mà còn nhận thức sâu sắc hơn về vai trò của ngôn ngữ trong đời sống cũng như trong sự phát triển của nhân loại.