Quảng Nam là địa phương có nhiều dự án thủy điện vào bậc nhất nước, tuy nhiên trong quá trình triển khai xây dựng, đã xảy ra nhiều bất cập không thể giải quyết trong thời gian ngắn. Trong đó đặc biệt là vấn đề tái định cư, bố trí đất sản xuất cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Hệ lụy
Các dự án thủy điện đã và đang triển khai trên địa bàn tỉnh Quảng Nam ảnh hưởng đến 3.270 hộ với 14.850 nhân khẩu. Trong đó, có 1.733 hộ phải di dời, tái định cư nơi ở mới do nhà, đất sản xuất cũ bị ngập trong vùng lòng hồ và xây dựng các hạng mục công trình khác. Những dự án có nhiều hộ dân phải di dời là: thủy điện Sông Tranh 2 (1.046 hộ); thủy điện A Vương (330 hộ); Sông Bung 4 (229 hộ)…
Nhà tái định cư dự án thủy điện Sông Tranh 2 bị bỏ hoang. |
Bộ trưởng Bộ Công Thương
Vũ Huy Hoàng: Quan tâm quản lý các thủy điện nhỏ Việc phát triển thủy điện ở Tây Nguyên đã phát sinh nhiều vấn đề do vùng này có yếu tố đặc thù. Bộ Công Thương cũng nhận thấy, việc quy hoạch thủy điện trong thời gian qua có nhiều nóng vội, tính toán chưa hết tác động nhiều mặt đến môi trường, đời sống dân cư. Do đó, cần phải tiếp tục rà soát để điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung quy hoạch phát triển thủy điện. Khi có những vấn đề bất cập phát sinh cần xem xét giải quyết kịp thời, không nên nóng vội chuyển từ trạng thái ồ ạt xây rồi lại đột ngột dừng hết. Bộ Công Thương sẽ loại bỏ các dự án có hiệu quả thấp, ảnh hưởng xấu đến môi trường. Trước mắt, để đảm bảo an toàn đập thủy điện, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với các bộ, ngành, địa phương thực hiện cắm mốc an toàn công trình theo phân cấp là những công trình lớn thì Nhà nước quy định cắm mốc còn công trình nhỏ thì địa phương thực hiện. Bộ Công Thương cũng sẽ tăng cường phối hợp kiểm tra, giám sát các công trình thủy điện. Bên cạnh đó, tập trung xử lý những vấn đề phát sinh, nhất là phát sinh về cơ chế chính sách đối với phát triển thủy điện. Theo quy định, những dự án thủy điện nhỏ dưới 30 MW thì thuộc thẩm quyền chính quyền địa phương. Do đó, vai trò của chính quyền địa phương trong phát triển các dự án thủy điện là cực kỳ quan trọng. Ông Nguyễn Đức Hải, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Quảng Nam: Cần điều chỉnh theo từng địa phương Việc phát triển thủy điện đã phát sinh một số hệ lụy. Việc tái định cư cho đồng bào đặt ra thách thức lớn khi nhà đầu tư áp đặt thiết kế, kiến trúc chưa phù hợp với phong tục tập quán, thói quen sinh hoạt của đồng bào... do đó Trung ương cần có sự điều chỉnh cho phù hợp theo điều kiện của địa phương. Ông Trần Văn Được, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN): Các địa phương cần phối hợp đồng bộ Để triển khai dự án thủy điện từ giai đoạn xin phép cấp phép đến khi lập quy hoạch và triển khai thực hiện đền bù di dân tái định cư, thời gian thường kéo dài, có khi tới 5 - 7 năm nên nhiều chế độ chính sách không còn phù hợp, có dự án phải phê duyệt nhiều lần.. Đối với những dự án thủy điện nằm trên địa bàn nhiều tỉnh, chính sách đền bù hỗ trợ cho người dân mất đất sản xuất do tỉnh và chủ đầu tư tự thỏa thuận nên mức đền bù ở các tỉnh không giống nhau… Chính sách đối với phát triển thủy điện nếu liên tục thay đổi thì rất khó cho các nhà đầu tư. Để giải quyết những vấn đề đang phát sinh như đất sản xuất, trồng rừng thay thế… thì cần có sự hợp tác của chính quyền địa phương. Các dự án thủy điện của EVN đã đóng đầy đủ phí môi trường rừng cho địa phương nhưng tỷ lệ trồng rừng thay thế vẫn thấp do địa phương không bố trí được đất. |
Sau khi thủy điện Sông Tranh 2 bắt đầu tích nước, hơn 1.000 hộ đồng bào dân tộc thiểu số Ca-dong, Mơ-nông, Xê-đăng, với khoảng 5.000 nhân khẩu sinh sống trong khu vực ảnh hưởng đã phải di dời, tái định cư ở 5 khu tại xã Trà Đốc, Trà Bui, Trà Giác (Bắc Trà My) và Trà Dơn, Trà Leng (Nam Trà My). Sau hơn 5 năm thực hiện, bức tranh toàn cảnh về tái định cư thủy điện Sông Tranh 2 lộ ra nhiều bất cập, gây nhiều khó khăn cho đồng bào nơi đây.
Quảng Nam có 44 dự án thủy điện đã được phê duyệt, với tổng công suất 1.584,6 MW, bình quân 6,261 tỷ kWh/năm. Có 9 khu tái định cư (TĐC) được bố trí xây dựng thuộc 4 dự án thủy điện. |
Tại thôn 3, xã Trà Đốc, 72 ngôi nhà tái định cư do Ban quản lý Dự án thủy điện 3 xây dựng nay đã xuống cấp chỉ sau hơn 3 năm đưa vào sử dụng. Lớp vôi tường bị bong tróc, mái trần hư hại nặng, đặc biệt các hạng mục về gỗ như cửa, đòn tay đã mục nát. Nhà cửa không đảm bảo, thiếu đất canh tác nên đã có 20 hộ dân tái định cư chấp nhận mất đất, bỏ nhà tái định cư đi tìm chỗ khác để làm ăn, sinh sống. “Tưởng di dời lên đây là sẽ có đất sản xuất, ai ngờ ngoài ngôi nhà ra chẳng có gì hết! Nhà tắm, nhà vệ sinh xây để làm gì khi không có nước sinh hoạt? Chỉ mới hơn 3 năm mà nhà cửa, công trình dân sinh đã xuống cấp. Toàn thôn không đủ gạo để ăn thì dân bỏ đi là đúng. Họ quay về chỗ cũ để trồng trọt trên diện tích đất ngoài vạch”, ông Đinh Văn Minh, Trưởng thôn 3 bức xúc cho hay.
Ông Trần Anh Tuấn, Chủ tịch UBND huyện Bắc Trà My, cho biết: Do thiếu sự phối hợp giữa Ban Dự án Thủy điện 3 với Ban Quản lý rừng phòng hộ Sông Tranh và chính quyền địa phương mà 321 hộ đồng bào Ca-dong đã bị bố trí tái định cư ngay tại lâm phận rừng phòng hộ Sông Tranh. Chỗ ở mới có độ dốc lớn, lại nằm trong khu vực rừng phòng hộ, người dân không có đất sản xuất, buộc phải vào rừng chặt cây, làm rẫy, khiến tình trạng phá rừng phòng hộ Sông Tranh rất khó kiểm soát..
Vẫn còn nhiều bất cập
Từ thị trấn Thạnh Mỹ, phải mất gần 3 tiếng đồng hồ theo đường núi quanh co, chúng tôi mới tới thôn 2 mới, xã Tà Pơ, huyện Nam Giang. Khác với những bản làng thường thấy của đồng bào dân tộc thiểu số nằm sâu trong rừng, thôn 2 mới hiện ra với những ngôi nhà gỗ được xây dựng hết sức khang trang, bề thế. Mùi gỗ mới, mùi sơn và tiếng đục đẽo, cưa gỗ vang vọng cả một góc rừng.
Người dân sinh sống ra sao? * Ông Hồ Văn Xô, thôn 3, xã Trà Đốc, huyện Bắc Trà My: Đến nơi tái định cư nhưng không có nước, điện sinh hoạt. Đất sản xuất thì ít, bây giờ ở lại thì không biết lấy gì ăn. Quay về chỗ cũ thì đã bị ngập, không biết rồi đây chúng tôi sẽ sống ra sao. * Chị Hồ Thị Sừng, thôn 5, xã Trà Bui, Bắc Trà My: Ở chỗ cũ, mỗi năm chúng tôi trồng lúa được những 2 vụ, thu hoạch 4-5 ang lúa, ăn không hết. Sau khi di chuyển lên đây, không có đất sản xuất, đất rẫy cũng không, giờ không đi phá rừng thì chúng tôi biết lấy chi mà ăn!”. |
Nhìn những ngôi nhà khang trang như thế, không ai nghĩ nó được xây dựng ở tận rừng sâu. Hơn một năm qua, thôn này được biết đến là thôn tỷ phú, bởi hàng chục hộ dân được nhận tiền đền bù từ dự án thủy điện Sông Bung 4. Theo quy định, hộ dưới 5 nhân khẩu sẽ được hỗ trợ 141 triệu đồng tiền làm nhà, hộ có từ 5 - 7 nhân khẩu sẽ được hỗ trợ 161 triệu đồng và hộ có 8 nhân khẩu trở lên sẽ được chia tách làm 2 hộ, được hưởng hỗ trợ theo khung quy định. Mỗi hộ được phép khai thác 10m3 gỗ tận thu để làm nhà. Ngoài ra còn tiền đền bù đất vườn, hoa màu,… Tổng số tiền đền bù có hộ nhận được lên tới hàng tỷ đồng. Thay vì tiết kiệm tiền hỗ trợ đền bù để đầu tư làm ăn thì hầu hết người dân nơi đây lại đổ tiền vào xây dựng nhà cửa với mức đầu tư lớn, lãng phí.
Gia đình chị A Lăng Thị Sen, hiện tại chỉ có 2 người, chị và một cô con gái đang học THPT ở dưới thị trấn Thạnh Mỹ, thế nhưng chị vẫn bỏ gần hết số tiền đền bù ra để xây dựng lên ngôi nhà gỗ khá đồ sộ với đầy đủ tiện nghi. Khi được hỏi tại sao lại xây nhà lớn như vậy, chị cười nói: “Không biết, người ta xây cho mình thế nào thì mình ở; hết bao nhiêu thì mình trả tiền thôi”.
Gia đình ông Hốih Điêng cũng tương tự. Mặc dù mới ở khu tái định cư chưa đầy một năm, nhưng bản thân ông cũng không nhớ mình nhận được bao nhiêu tiền đền bù, xây nhà hết bao nhiêu. Chỉ biết, hiện tại gia đình ông đang sống trong một căn nhà gỗ rộng lớn và khá bề thế.
Theo ông Tơ Ngôl Kía, Chủ tịch UBND xã Tà Pơ, khi người dân nhận tiền đền bù hỗ trợ, địa phương đã tuyên truyền, tư vấn các phương thức thực hiện tiết kiệm, chi tiêu hợp lý. Do địa bàn cách trở, cộng với nếp suy nghĩ mạnh ai nấy làm nên địa phương không thể quản lý và cũng không thể can thiệp vào túi tiền của dân. Điều đáng lo ngại là với đà này, chẳng mấy chốc đời sống của bà con rồi sẽ lại rơi vào khó khăn, túng thiếu bởi số tiền được đền bù hầu như không đầu tư cho sản xuất.
“Nếu làm lại, chúng tôi sẽ có cách làm khác. Muốn cuộc sống người dân tái định cư được ổn định, phải hiểu được tập quán của người dân để đầu tư, hỗ trợ cho đúng. Chúng ta không vì nguồn lực đầu tư dự án, mà dẫn đến tình trạng đầu tư xong rồi bỏ đó. Việc tập trung người dân tại một điểm hoàn toàn không phù hợp với cách sống và điều kiện canh tác của họ. Trong khi đó, nhà đầu tư cũng không thực hiện đúng cam kết như ban đầu” - Ông Lê Văn Luyến, Phó Chủ tịch UBND huyện Đông Giang, địa phương đang “sống dở, chết dở” với 2 khu tái định cư Cutchrun và Pachepalanh thuộc dự án thủy điện A Vương chia sẻ.
Ông Briu Liếc, Bí thư Huyện ủy Tây Giang, đơn vị phải thực hiện tái định cư lần hai cho 2 thôn Alua và Kala cũng thuộc dự án thủy điện A Vương cho rằng, thất bại của các dự án tái định cư thủy điện hiện nay, cái gốc là xây dựng sai cấu trúc văn hóa làng. Bên cạnh đó, là bất cập trong quy hoạch đất sản xuất, nước sinh hoạt…
Việc giao tiền đền bù để người dân làm nhà theo nhu cầu như dự án thủy điện Sông Bung 4 phần nào đã giải quyết được một số bất cập đã xảy ra ở thủy điện A Vương, Sông Tranh 2, song lại tiềm ẩn nguy cơ gây lãng phí tiền đền bù của người dân như trường hợp của thôn 2 mới, xã Tà Pơ, Nam Giang. Trong thời gian tới, sẽ còn một số dự án thủy điện khác trên địa bàn ảnh hưởng trực tiếp đến chỗ ở, nơi sản xuất của người dân. Dù lựa chọn mô hình TĐC như thế nào thì chính quyền địa phương và chủ đầu tư cũng cần dựa vào nhu cầu thực tế của người dân để thực hiện, xây dựng các chương trình mục tiêu đảm bảo cho người dân TĐC lâu dài, ổn định đời sống.
Bài và ảnh:Hà Dương