Cần khung chính sách dài hạn để phát triển điện hạt nhân tại Việt Nam

Tầm nhìn này bao trùm từ khâu chuẩn bị, xây dựng, vận hành an toàn trong 60 - 80 năm, cho đến khâu xử lý nhiên liệu cuối vòng đời. Chỉ khi có một khung chính sách dài hạn và ổn định như vậy, Việt Nam mới có thể huy động được nguồn lực trí tuệ của kiều bào và sự hợp tác bền vững từ các cường quốc hạt nhân trên thế giới.

Theo nhận định của ông Fatih Birol, Giám đốc Điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), “để đạt được mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, công suất điện hạt nhân toàn cầu cần phải tăng gấp đôi. Với một nhà máy điện hạt nhân, bạn chỉ cần ấn nút và hệ thống điện sẽ chạy 24/7 - đó là định nghĩa về an ninh năng lượng”. Trong khi đó, Bill Gates nhấn mạnh: “Tương lai của năng lượng nằm ở cấp độ hạ nguyên tử (subatomic). Việc giải phóng giới hạn về năng lượng nhờ hạt nhân sẽ tạo ra sự chuyển đổi mạnh mẽ không kém gì cuộc cách mạng công nghiệp với động cơ hơi nước trước đây".

An toàn hạt nhân phải được xác định là nguyên tắc tiên quyết. Cần xây dựng cơ quan quản lý an toàn hạt nhân độc lập, có thẩm quyền rõ ràng và trực tiếp báo cáo Thủ tướng Chính phủ, đồng thời hình thành văn hóa an toàn xuyên suốt trong mọi giai đoạn, từ xây dựng chính sách, thiết kế, thi công đến vận hành và tháo dỡ. Phát triển điện hạt nhân không thể chạy theo tiến độ, mà phải đặt trên nền tảng pháp lý, thể chế và năng lực quản trị an toàn vững chắc.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn đối tác công nghệ cần được thực hiện một cách toàn diện và thận trọng, đáp ứng các tiêu chí về an toàn, công nghệ tiên tiến đã được kiểm chứng, khả năng tỷ lệ nội địa hóa và sử dụng nguồn lực trong nước cao. Đối tác phải cam kết đào tạo và chuyển giao tri thức, công nghệ trong tất cả các công đoạn của dự án, từ thiết kế, xây dựng và lắp đặt, vận hành, xử lý rác thải hạt nhân và tháo dỡ sau khi sử dụng.

Về đào tạo nhân lực và phát triển năng lực quốc gia, cần có chính sách và tạo điều kiện thu hút sinh viên xuất sắc tham gia các chương trình đào tạo về năng lượng hạt nhân, cam kết tuyển dụng sau khi ra trường; khuyến khích hỗ trợ nghiên cứu và phát triển năng lượng. Bên cạnh đó, xây dựng các trung tâm đào tạo nghề chất lượng cao, gắn liền với thực hành nhằm đảm bảo yêu cầu về số lượng và chất lượng nhân lực kỹ thuật viên lành nghề, chuyên nghiệp.

Mặt khác, Đảng và Nhà nước cũng cần quan tâm và chú trọng phát triển cơ sở hạ tầng, nhà ở và an sinh xã hội cho hàng nghìn công nhân, kỹ thuật viên, kỹ sư cùng gia đình họ trong thời gian xây dựng và triển khai dự án (từ 5 - 7 năm). Trong giai đoạn cao điểm của mỗi dự án xây dựng nhà máy điện hạt nhân, có thể có hơn 15.000 nhân lực làm việc. Ngoài ra, cũng cần hình thành hệ sinh thái năng lượng hạt nhân, phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ, năng lực khoa học - công nghệ.

Trên thực tế, Việt Nam hiện có đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản nhưng còn thiếu về số lượng và kinh nghiệm thực tiễn triển khai các chương trình hạt nhân quy mô lớn. Năng lực nghiên cứu và chuyển giao công nghệ còn phân tán, thiếu các chương trình dài hạn đủ lớn để gắn kết nghiên cứu với nhu cầu thực tế của các dự án chiến lược. Cơ chế quản trị an toàn và sử dụng chuyên gia vẫn tồn tại những rào cản thể chế, khiến việc huy động hiệu quả tri thức chất lượng cao, đặc biệt từ cộng đồng chuyên gia ở nước ngoài, chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Các máy móc, thiết bị trong nhà máy điện hạt nhân có yêu cầu rất cao về vật liệu, chế tạo chính xác, và tuổi thọ dài, tính truy xuất nguồn gốc và kiểm định chất lượng nghiêm ngặt. Hiện nay, rất ít quốc gia có khả năng chế tạo các thiết bị chính của lò phản ứng hạt nhân.

Trong bối cảnh đó, các thành viên Ban điều hành VietNuc - trong đó có Chủ tịch Bùi Nguyễn Hoàng (Tập đoàn Điện lực quốc gia Pháp - EDF), Ứng Quốc Hùng (Tập đoàn Tư vấn thiết kế kỹ thuật đa ngành Setec), Vũ Minh Ngọc (Cơ quan Quản lý chất thải phóng xạ quốc gia Pháp - Andra) - kỳ vọng rằng Đại hội XIV sẽ chú trọng hoàn thiện các cơ chế, chính sách nhằm phát huy hiệu quả hơn vai trò của đội ngũ chuyên gia năng lượng hạt nhân người Việt Nam ở nước ngoài. Theo đó, cần xây dựng cơ chế kết nối chính thức, thường xuyên giữa các bộ, ngành, cơ quan trong nước với các mạng lưới chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài, tránh tình trạng hợp tác mang tính tự phát, ngắn hạn; chủ động đề nghị, hỗ trợ nhằm hình thành các mạng lưới chuyên gia chính thức theo lĩnh vực trọng điểm trong nước, trong đó các tổ chức như VietNuc có vai trò cầu nối, giúp kết nối tri thức toàn cầu với nhu cầu phát triển trong nước một cách bền vững và hiệu quả.

Bên cạnh các chính sách đãi ngộ phù hợp, cần tạo hành lang pháp lý và hành chính nhằm trao trách nhiệm, quyền tham gia thực chất gắn với yêu cầu kết quả đối với chuyên gia và trí thức nước ngoài; thúc đẩy các cơ chế để chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài được tham gia trực tiếp vào hoạch định chính sách, xây dựng tiêu chuẩn, đào tạo nhân lực và tư vấn kỹ thuật theo cơ chế làm việc linh hoạt, không ràng buộc hành chính; thể chế hóa vai trò tư vấn chiến lược của chuyên gia kiều bào, tạo điều kiện cho họ đóng góp chính thức, được công nhận và lâu dài. Đặc biệt, cần đảm bảo tính độc lập chuyên môn - yếu tố then chốt cho an toàn, nhất là trong lĩnh vực hạt nhân; đồng thời trao vai trò người dẫn dắt thế hệ cho những chuyên gia xuất sắc để dẫn dắt đội ngũ trẻ.

Đề cập đến định hướng hoạt động của mình, Ban điều hành VietNuc cho biết trong thời gian tới, Mạng lưới sẽ tiếp tục tăng cường kết nối và phát huy trí tuệ của cộng đồng chuyên gia Việt Nam toàn cầu trong lĩnh vực hạt nhân và năng lượng, tạo diễn đàn trao đổi học thuật và tư vấn chính sách có chiều sâu; đẩy mạnh chia sẻ tri thức thông qua hội thảo, xuất bản và truyền thông khoa học; hỗ trợ xây dựng và tham gia trực tiếp vào các chương trình đào tạo nguồn nhân lực, đặc biệt là trí thức trẻ, kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu trong nước với các trung tâm nghiên cứu, tập đoàn hàng đầu thế giới; và tạo cầu nối lâu dài để đưa chuyên gia Việt Nam và quốc tế về Việt Nam đóng góp cho sự phát triển điện hạt nhân tại Việt Nam và trực tiếp tham gia các dự án lớn. Những định hướng này nhằm đồng hành cùng các chủ trương lớn của Đại hội XIV, góp phần chuẩn bị nền tảng khoa học - công nghệ và nguồn lực dài hạn cho chiến lược phát triển điện hạt nhân của Việt Nam trong tương lai.