Gợi mở từ câu chuyện hội nhập sâu vào mạng lưới khoa học toàn cầu của EU

Trong bối cảnh khoa học - công nghệ ngày càng mang tính toàn cầu hóa, việc tham gia các mạng lưới nghiên cứu quốc tế đang trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực đổi mới sáng tạo của mỗi quốc gia. Chương trình Horizon Europe của Liên minh châu Âu (EU) được xem là một trong những mô hình hợp tác khoa học đa phương lớn nhất thế giới, cung cấp nhiều bài học quan trọng cho quá trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, đặc biệt trong việc thúc đẩy hội nhập sâu vào mạng lưới khoa học toàn cầu.

Horizon Europe - chương trình khoa học lớn nhất thế giới

Trong những năm gần đây, EU đã đẩy mạnh đầu tư vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thông qua chương trình Horizon Europe - khuôn khổ tài trợ nghiên cứu và đổi mới lớn nhất của EU. Điểm đáng chú ý là Horizon Europe không chỉ dành cho các quốc gia thành viên EU mà còn mở rộng hợp tác với nhiều đối tác quốc tế. Điều này cho thấy EU coi khoa học là lĩnh vực cần hợp tác xuyên biên giới để đạt hiệu quả cao nhất.

Theo Ủy ban châu Âu, Horizon Europe có tổng ngân sách giai đoạn 2021-2027 là khoảng 93,5 tỷ euro còn cho giai đoạn 2008-2034 được đề xuất ở mức 175 tỷ euro. Mục tiêu chính của từng giai đoạn cũng khác nhau. Nếu như trong giai đoạn 2021-2027, Horizon Europe tập trung đầu tư cho giải quyết các thách thức lớn như biến đổi khí hậu; góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp quốc và tăng cường năng lực cạnh tranh và tăng trưởng kinh tế của EU thì điển nổi bật của giai đoạn 2008-2034 là sẽ cho phép triển khai các dự án khoa học quy mô lớn kiểu “moonshot” (tức là các dự án tham vọng, đột phá cao). Những dự án này được thiết kế để đưa châu Âu trở thành cường quốc toàn cầu trong các lĩnh vực chiến lược, bao gồm hàng không sạch, kinh tế không gian và trí tuệ nhân tạo (AI) thế hệ mới.

Mạng lưới khoa học toàn cầu - xu hướng tất yếu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khoa học công nghệ ngày càng mang tính liên ngành và xuyên quốc gia. Các vấn đề lớn như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng hay AI đều đòi hỏi sự hợp tác giữa nhiều quốc gia và tổ chức nghiên cứu. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), tỷ lệ các công trình khoa học được công bố có sự hợp tác quốc tế đã tăng mạnh trong hai thập niên qua. Thực tế này phản ánh rõ xu hướng toàn cầu hóa trong nghiên cứu khoa học.

Trong khi đó, Horizon Europe nhằm giúp các quốc gia có năng lực nghiên cứu hạn chế bắt kịp các nước dẫn đầu, tập trung vào việc xây dựng năng lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, tăng khả năng tham gia vào các dự án quốc tế và kết nối các tổ chức nghiên cứu với những trung tâm hàng đầu. Thông qua các dự án hợp tác, các bên có thể chia sẻ dữ liệu, nguồn lực và tri thức, từ đó nâng cao chất lượng nghiên cứu và rút ngắn thời gian phát triển công nghệ. Một yếu tố quan trọng khác là Horizon Europe còn cho phép các nhà nghiên cứu tự xây dựng mạng lưới nghiên cứu quốc tế trong nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau.

Tăng cường kết nối giữa nghiên cứu và doanh nghiệp

Không chỉ là chương trình tài trợ nghiên cứu, Horizon Europe còn thúc đẩy mạnh mẽ sự kết nối giữa nghiên cứu khoa học và doanh nghiệp. Horizon Europe xây dựng hệ sinh thái đổi mới khu vực bằng cách kết nối học thuật, doanh nghiệp, chính phủ và xã hội. Horizon Europe cũng thúc đẩy lưu chuyển nhân lực nghiên cứu giữa các lĩnh vực (học thuật - doanh nghiệp), nâng cao khả năng việc làm và hợp tác, khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào các dự án nghiên cứu, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ mới như AI, công nghệ xanh và công nghệ sinh học. Sự tham gia của doanh nghiệp giúp các kết quả nghiên cứu có tính ứng dụng cao hơn, đồng thời tạo điều kiện để các công nghệ mới nhanh chóng được đưa vào thị trường. Điều này cũng phản ánh xu hướng chung của thế giới, khi ranh giới giữa nghiên cứu khoa học và sản xuất ngày càng được thu hẹp.

Gợi mở cho công tác hội nhập khoa học công nghệ của Việt Nam

Trong bối cảnh chuyển đổi số và cạnh tranh công nghệ toàn cầu, việc hội nhập sâu vào mạng lưới khoa học quốc tế đang trở thành một yêu cầu cấp thiết. Nghị quyết 57-NQ/TW cũng xác định rõ nhiệm vụ tăng cường hợp tác quốc tế trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, coi đây là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực khoa học - công nghệ quốc gia. Từ kinh nghiệm của việc EU triển khai chương trình Horizon Europe, có thể thấy việc tham gia các chương trình hợp tác quốc tế không chỉ giúp tiếp cận nguồn tài chính mà còn tạo cơ hội để các nhà khoa học trong nước kết nối với các mạng lưới nghiên cứu toàn cầu. Ngoài ra, việc tham gia các dự án quốc tế còn giúp nâng cao trình độ nghiên cứu, tiếp cận công nghệ tiên tiến và tăng cường khả năng công bố khoa học quốc tế.

Cũng từ kinh nghiệm của EU, có thể rút ra một số bài học trong quá trình hội nhập khoa học công nghệ. Trước hết, cần xây dựng chiến lược hội nhập khoa học công nghệ rõ ràng, xác định các lĩnh vực ưu tiên và đối tác chiến lược. Thứ hai, cần tăng cường năng lực nghiên cứu của các trường đại học và viện nghiên cứu trong nước, đồng thời khuyến khích hợp tác với doanh nghiệp. Thứ ba, cần hoàn thiện khung pháp lý về hợp tác quốc tế trong khoa học công nghệ, đặc biệt trong các lĩnh vực như sở hữu trí tuệ và quản lý dữ liệu. Cuối cùng, cần tạo điều kiện thuận lợi để các nhà khoa học tham gia các chương trình nghiên cứu quốc tế, thông qua hỗ trợ tài chính, đào tạo và kết nối đối tác.

Tựu chung, chương trình Horizon Europe của EU cho thấy một mô hình hợp tác khoa học đa phương hiệu quả trong bối cảnh toàn cầu hóa. Thông qua việc kết nối các nhà khoa học, doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu trên toàn thế giới, chương trình này đã góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và giải quyết các thách thức toàn cầu. Trong quá trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, việc học hỏi kinh nghiệm từ Horizon Europe và tăng cường hội nhập vào mạng lưới khoa học quốc tế sẽ là một trong những yếu tố quan trọng giúp nâng cao năng lực khoa học - công nghệ của Việt Nam trong giai đoạn tới.