Xây dựng văn hóa tiết kiệm, chống lãng phí: Từ chủ trương đến hành động thực chất ở Thủ đô

Trước yêu cầu sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực cho tăng trưởng nhanh và bền vững trong giai đoạn phát triển mới, việc Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội ban hành Chỉ thị số 11-CT/TU ngày 8/4/2026 về “Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy đảng trong xây dựng văn hóa tiết kiệm, phòng chống lãng phí trên địa bàn thành phố Hà Nội” được xem là bước đi quan trọng nhằm tạo chuyển biến trong nhận thức và hành động của cả hệ thống chính trị. Không chỉ dừng ở yêu cầu quản lý tài chính, tài sản công hiệu quả, Chỉ thị hướng đến xây dựng một nền văn hóa tiết kiệm bền vững, nơi tinh thần chống lãng phí trở thành ý thức tự giác và chuẩn mực ứng xử của cán bộ, đảng viên và nhân dân Thủ đô.

Mới đây, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng đã ký ban hành Quyết định số 2426/QĐ-UBND ngày 11/5/2026 về việc thành lập Ban Chỉ đạo phòng, chống lãng phí thành phố Hà Nội. Tại quyết định này, Chủ tịch UBND thành phố yêu cầu xây dựng văn hóa tiết kiệm, liêm chính trong các cơ quan, tổ chức; chuyển trọng tâm từ “thực hành tiết kiệm” sang “xây dựng lối sống tiết kiệm”, coi đây là nhiệm vụ chính trị trọng tâm và là tiêu chuẩn đánh giá đạo đức công vụ hằng ngày của cán bộ, công chức, viên chức. Đồng thời, thành phố sẽ rà soát, cắt giảm mạnh thủ tục hành chính, ngăn chặn “từ sớm, từ xa” các nguy cơ gây thất thoát, lãng phí nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công của Thủ đô.

Tiết kiệm không chỉ là bài toán kinh tế

Theo Chỉ thị số 11-CT/TU, xây dựng văn hóa tiết kiệm là xây dựng ý thức, thái độ, hành vi của mỗi tổ chức, cá nhân trong sử dụng thời gian, tài chính, tài sản và các nguồn lực xã hội; hình thành lối sống tiết kiệm, trách nhiệm, góp phần xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh. Điều này cho thấy tiết kiệm không còn được nhìn nhận đơn thuần như một biện pháp quản lý kinh tế mà đã trở thành một giá trị văn hóa, một yêu cầu về đạo đức công vụ và trách nhiệm xã hội.

Tại hội thảo khoa học “Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên phát triển mới” do Thành ủy Hà Nội phối hợp Bộ Biên tập Tạp chí Cộng sản tổ chức tháng 12/2025, Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Ngọc, Ủy viên Ban Biên tập Tạp chí Cộng sản nhấn mạnh: Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí là truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam và là nội dung xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân.

Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, tiết kiệm không phải là “bủn xỉn”, mà là sử dụng hợp lý, hiệu quả mọi nguồn lực để phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Người từng căn dặn: “Phải quý trọng của công. Tất cả cái ăn, cái mặc, cái dùng của các cô, các chú là mồ hôi nước mắt của đồng bào. Phải tiết kiệm, giữ gìn, không được lãng phí”.

Tinh thần ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị, nhất là trong bối cảnh nguồn lực phát triển tuy đã được cải thiện nhưng vẫn còn hữu hạn, trong khi nhu cầu đầu tư cho hạ tầng, an sinh xã hội, chuyển đổi số, giáo dục, y tế ngày càng lớn. Mỗi khoản chi thiếu hiệu quả, mỗi dự án chậm tiến độ, mỗi cuộc họp hình thức hay mỗi giờ công bị lãng phí đều làm giảm cơ hội phát triển của xã hội.

Nhìn thẳng vào những biểu hiện lãng phí

Thực tiễn thời gian qua cho thấy, dù công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí đã được quan tâm triển khai nhưng tình trạng lãng phí vẫn diễn ra ở nhiều lĩnh vực với những biểu hiện khác nhau.

Đó là tình trạng dự án đầu tư công kéo dài, điều chỉnh nhiều lần; đất đai, trụ sở công sử dụng chưa hiệu quả; hội họp còn hình thức; thủ tục hành chính ở một số nơi còn rườm rà; tình trạng chậm trễ, né tránh trách nhiệm trong xử lý công việc vẫn tồn tại.

Đáng chú ý, Chỉ thị số 11-CT/TU đã thẳng thắn chỉ ra một dạng lãng phí mới cần phải xử lý nghiêm, đó là “chậm trễ, thiếu quyết đoán, bỏ lỡ cơ hội phát triển”. Đây là cách nhìn nhận rất thực tế trong bối cảnh hiện nay, khi tốc độ xử lý công việc, khả năng nắm bắt cơ hội đầu tư và hiệu quả quản trị có tác động trực tiếp tới sức cạnh tranh của Thủ đô.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Ngọc cho rằng, lãng phí không chỉ là thất thoát tiền bạc, tài sản mà còn là lãng phí nguồn nhân lực, thời gian và chất xám. Có nơi còn xảy ra tình trạng bố trí cán bộ chưa đúng năng lực, sở trường; sinh viên tốt nghiệp xuất sắc được tuyển dụng nhưng chưa phát huy tốt năng lực. Những cuộc họp không cần thiết, quy trình hành chính rườm rà, thủ tục phức tạp cũng đang làm hao phí thời gian và nguồn lực xã hội.

Trong một số cơ quan, việc mua sắm thiết bị, vật tư chưa sát nhu cầu thực tế. Một bộ phận cán bộ, công chức chưa coi thực hành tiết kiệm là trách nhiệm tự thân mà vẫn xem đây là nhiệm vụ mang tính hành chính.

Những biểu hiện đó cho thấy xây dựng văn hóa tiết kiệm không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu hay phong trào ngắn hạn mà cần sự thay đổi sâu sắc về nhận thức và hành động.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Chỉ thị số 11-CT/TU là yêu cầu xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu. Việc thực hành tiết kiệm, phòng chống lãng phí được xem là tiêu chí quan trọng trong đánh giá năng lực lãnh đạo, quản lý và mức độ hoàn thành nhiệm vụ của cấp ủy, chính quyền, cơ quan, đơn vị. Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm trực tiếp nếu để xảy ra lãng phí nghiêm trọng, kéo dài mà không phát hiện, xử lý kịp thời.

Theo các chuyên gia, đây là giải pháp then chốt bởi mọi chủ trương, quy định dù đầy đủ đến đâu nhưng nếu người đứng đầu không quyết liệt, không gương mẫu thì khó tạo được chuyển biến thực chất. Cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo phải tiên phong trong lối sống giản dị, không phô trương, hình thức. Sự gương mẫu không chỉ thể hiện trong sử dụng ngân sách, tài sản công mà còn trong phong cách làm việc, tinh thần trách nhiệm, thái độ với nhân dân và cách tổ chức đời sống cá nhân. Khi cán bộ thực sự tiết kiệm, gần dân, trọng hiệu quả công việc thì sẽ tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong xã hội.

Chuyển đổi số để giảm lãng phí

Một nội dung đáng chú ý khác trong Chỉ thị số 11-CT/TU là yêu cầu đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số, tăng tỷ lệ xử lý công việc trên môi trường số.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, chuyển đổi số không chỉ là xu hướng mà còn là giải pháp hữu hiệu để giảm chi phí vận hành, tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu quả quản lý. Thời gian qua, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành giúp giảm đáng kể giấy tờ, chi phí hành chính và thời gian xử lý hồ sơ. Thành phố cũng triển khai nhiều hệ thống quản lý tài chính, quản lý tài sản công trên nền tảng số.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Ngọc, cần tiếp tục xây dựng hệ thống quản lý tài sản công thông minh dựa trên nền tảng kỹ thuật số toàn diện để theo dõi vòng đời của tài sản công từ lúc mua sắm đến khi thanh lý, từ đó phát hiện sớm các dấu hiệu lãng phí hoặc sử dụng sai mục đích.

Việc tổ chức họp trực tuyến, sử dụng văn bản điện tử, số hóa hồ sơ không chỉ giúp tiết kiệm ngân sách mà còn thay đổi phong cách làm việc theo hướng khoa học, hiện đại hơn. Tuy nhiên, cùng với thuận lợi, chuyển đổi số cũng đặt ra thách thức về đầu tư hạ tầng công nghệ và nâng cao kỹ năng số cho đội ngũ cán bộ. Vì vậy, cần có lộ trình phù hợp, tránh đầu tư dàn trải, kém hiệu quả.

Điểm đáng chú ý của Chỉ thị số 11-CT/TU là không giới hạn phạm vi thực hành tiết kiệm trong khu vực công mà hướng tới xây dựng nếp sống tiết kiệm trong toàn xã hội. Theo đó, nội dung thực hành tiết kiệm được yêu cầu lồng ghép trong nhà trường, gia đình, hoạt động Đoàn, Đội; khuyến khích mô hình “trường học tiết kiệm”, “học sinh thực hành tiết kiệm”. Các chuẩn mực, quy ước về tiết kiệm cũng được đề nghị lồng ghép vào hương ước, quy ước khu dân cư; gắn với xây dựng nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội.

Trong thực tế, nhiều mô hình hay đã xuất hiện ở các địa phương, cơ quan, trường học như tiết kiệm điện, phân loại rác thải, tái sử dụng tài nguyên, tổ chức hội nghị trực tuyến, giảm giấy tờ hành chính… Những việc làm nhỏ nhưng nếu được duy trì thường xuyên sẽ tạo nên thay đổi lớn trong nhận thức xã hội.

Đặc biệt, vai trò của báo chí, văn nghệ sĩ, trí thức và người có uy tín trên không gian mạng được nhấn mạnh trong việc lan tỏa chuẩn mực hành vi tiết kiệm, nhất là đối với thế hệ trẻ.

Cùng với đó, thành phố yêu cầu phát huy vai trò giám sát của nhân dân, MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội; bảo đảm tiếp nhận thông tin phản ánh an toàn, bảo mật; khuyến khích người dân, cán bộ, đảng viên, nhà báo tham gia phát hiện hành vi gây lãng phí.

Xây dựng văn hóa tiết kiệm không phải là điều gì quá lớn lao hay xa vời. Đó có thể bắt đầu từ việc sử dụng hiệu quả từng giờ làm việc, tắt điện khi không cần thiết, giảm hội họp hình thức, tổ chức sự kiện thiết thực, hạn chế sử dụng tài nguyên lãng phí hay giải quyết thủ tục hành chính nhanh gọn. Quan trọng hơn, đó là tinh thần trách nhiệm trong công việc, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Trong bối cảnh Hà Nội đang hướng tới xây dựng đô thị thông minh, phát triển xanh và bền vững, việc hình thành văn hóa tiết kiệm càng có ý nghĩa quan trọng. Mỗi nguồn lực được sử dụng hiệu quả sẽ góp phần tạo thêm dư địa cho đầu tư phát triển, nâng cao chất lượng sống của người dân. Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí cũng chính là biểu hiện của một nền quản trị hiện đại, minh bạch và vì dân.