Khoảng trống trong quản lý rừng phòng hộ - Bài cuối

Các chính sách phát triển dược liệu dưới tán rừng trong lâm phận rừng phòng hộ của thành phố Đà Nẵng thời gian qua đang mang lại nhiều kết quả rõ nét, tạo sinh kế và nguồn thu nhập ổn định cho người dân miền núi. Tuy nhiên, tình trạng trồng tự phát, không thuê môi trường rừng vẫn diễn ra phổ biến; việc kiểm soát diện tích vùng trồng cũng như phương án trồng cây dược liệu của các hộ dân chưa được chặt chẽ. Đây là những vấn đề mà các ngành chức năng của thành phố cần sớm vào cuộc giải quyết để xây dựng những vùng dược liệu bền vững, không tác động xấu đến môi trường và hệ sinh thái rừng.

Diện tích trồng dược liệu tự phát lớn

Xã miền núi Trà Linh là vùng trồng cây dược liệu dưới tán rừng phòng hộ lớn nhất ở thành phố Đà Nẵng, với sản phẩm “Quốc bảo” – cây sâm Ngọc Linh. Nhờ những phát hiện nghiên cứu khoa học, hiện nay sâm Ngọc Linh được xếp vào hàng những loại sâm giá trị nhất thế giới, khi có chứa 52 hợp chất saponin, nhiều hơn so với nhân sâm Hàn Quốc.

Với giá trị kinh tế cao, khoảng 80 triệu đồng/kg sâm củ tươi và có những thời điểm lên đến khoảng 120 triệu đồng, cây sâm Ngọc Linh đang giúp làm thay đổi đời sống của đồng bào nơi đây, trong đó có những hộ dân trở thành tỷ phú về sâm.

Gắn bó hàng chục năm với cây sâm, ông Nguyễn Văn Lượng, người đồng bào Xơ Đăng đang thuê môi trường rừng để trồng khoảng trên 30 ha sâm Ngọc Linh, giải quyết việc làm tại chỗ thường xuyên cho hơn 50 lao động địa phương. Ông Nguyễn Văn Lượng chia sẻ, ở độ cao khoảng 1.500m so với mực nước biển, những cánh rừng nguyên sinh giúp duy trì độ ẩm ổn định để cây sâm sinh trưởng và phát triển. Cây sâm được chia thành từng luống nhỏ, theo số năm trồng để tiện cho việc chăm sóc và thu hoạch, trong đó có những cây sâm đã có vòng đời lên đến 30 năm. Chất trồng ở trong các luống sâm là thảm thực vật tự nhiên tại chỗ giúp cho cây cho chất lượng củ tốt nhất.

Tuy nhiên, theo tìm hiểu của phóng viên, trên địa bàn xã Trà Linh, hiện chỉ có chỉ có 18 tổ chức doanh nghiệp và 32 nhóm hộ thực hiện quy định thuê môi trường rừng để trồng cây sâm Ngọc Linh. Còn lại số lượng người dân trồng sâm tự phát, không thuê môi trường rừng rất nhiều, dù chưa có thống kê cụ thể nhưng theo cơ quan chức năng con số này cũng lên tới cả trên ngàn hộ.

Những vườn sâm Ngọc Linh của người dân thường nằm sâu trong rừng, việc tiếp cận khu vực này rất khó khăn do địa hình đồi núi dốc đứng, thời tiết quanh năm mây mù, ẩm ướt. Cộng với việc vườn sâm được rào chắn bảo vệ cẩn thận nên cơ quan chức năng khó tiếp cận để kiểm tra.

Theo ông Nguyễn Văn Lượng, việc người dân địa phương hoặc từ nơi khác đến trồng sâm tự phát, không thuê môi trường rừng về lâu dài sẽ khó khăn trong quá trình tiêu thụ sản phẩm vì không chứng minh được nguồn gốc xuất xứ và ảnh hưởng đến thương hiệu của "thủ phủ sâm" ở Việt Nam.

Ông Nguyễn Văn Nhân, Trạm trưởng Trạm Quản lý bảo vệ rừng số 10 cho biết, diện tích trồng sâm có hồ sơ quản lý ở xã Trà Linh khoảng gần 400 ha. Diện tích trồng tự phát dự báo cũng rất lớn lên đến vài trăm ha. Khó khăn hiện nay là việc xác định thông tin của chủ vườn sâm trồng tự phát để vận động làm các hồ sơ thủ tục theo quy định, cũng như giám sát việc trồng không gây ảnh hưởng tác động xấu đến môi trường rừng.

Do giá trị kinh tế lớn, các chủ vườn sâm hiện nay mang nhiều vật liệu không thân thiện với môi trường như sắt, thép, túi nilong vào rừng nguyên sinh để rào chắn diện tích trồng, làm bạt che chắn cho từng luống sâm để hạn chế tác động thời tiết như mưa đá, sự phá hoại của chuột rừng…

“Số lượng Tổ tuần tra bảo vệ rừng của Trạm số 10 ở khu vực núi Ngọc Linh chỉ có 7 người, phụ trách diện tích rừng phòng hộ lớn nên đến hàng ngàn hecta rừng, do vậy khó kiểm soát, ngăn chặn kịp thời việc trồng sâm tự phát dưới tán rừng. Hiện nay, chúng tôi đang phối hợp với chính quyền địa phương để tuyên truyền cho người dân hiểu, chấp hành các quy định về hồ sơ thủ tục trước khi trồng cây dược liệu dưới tán rừng, không phá vỡ quy hoạch vùng trồng và hạn chế thấp nhất tác động xấu đến hệ sinh thái rừng nguyên sinh ở đây”, ông Nguyễn Văn Nhân, Trạm trưởng Trạm quản lý bảo vệ rừng số 10 nói.

Theo lãnh đạo Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng, thời gian tới, đơn vị sẽ thực hiện tổng rà soát diện tích trồng cây dược liệu dưới tán rừng trên địa bàn thành phố, đảm bảo người dân, nhóm hộ và doanh nghiệp chấp hành nghiêm túc các quy định, để hình thành vùng dược liệu phát triển bền vững, có sự quản lý chặt chẽ hơn.

Tạo đột phá cho kinh tế dưới tán rừng

Đầu tư phát triển vùng dược liệu dưới tán rừng gắn chế biến sâu được thành phố Đà Nẵng xác định là một trong những nhiệm vụ chiến lược để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực miền núi.

Mới đây, Hội đồng Nhân dân thành phố Đà Nẵng đã thông qua Nghị quyết ban hành Quy định Cơ chế khuyến khích bảo tồn, phát triển sâm Ngọc Linh, các cây dược liệu khác giai đoạn 2026 – 2030 với tổng kinh phí dự kiến hơn 136 tỷ đồng.

Nghị quyết nhằm tập trung xây dựng vùng nguyên liệu và phát triển các sản phẩm dược liệu thành ngành sản xuất hàng hóa; thu hút các nhà đầu tư phát triển nhà máy chế biến dược liệu, thuốc và thực phẩm chức năng; xây dựng các mô hình chuỗi khép kín từ trồng, sơ chế, chế biến và tiêu thụ các sản phẩm; từng bước phát triển ngành dược liệu theo hướng hiện đại, sử dụng công nghệ tiên tiến, tạo ra nhiều sản phẩm có sức cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế…

Là người trồng sâm lâu năm ở đỉnh núi Ngọc Linh, ông Nguyễn Văn Lượng luôn trăn trở về đầu ra của sản phẩm được xem là “Quốc bảo” của Việt Nam. Bởi hiện nay, sâm củ chủ yếu mới được chế biến để ngâm mật ong, ngâm rượu bán ra thị trường, giá cả thì lên xuống không ổn định, trong khi chi phí đầu tư trồng sâm rất lớn khoảng 7-8 tỷ đồng/ha. Ngoài ra, người trồng sâm hiện này còn phải đối mặt với tình trạng trà trộn sâm giả, ảnh hưởng xấu đến thương hiệu của sâm Ngọc Linh.

“Bà con mong muốn có doanh nghiệp lớn đầu tư vào lĩnh vực trồng, chế biến sâu các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh, qua đó thu mua nguyên liệu cho người dân và mang thương hiệu sâm quý của Việt Nam đến với nhiều thị trường trên thế giới”, ông Nguyễn Văn Lượng chia sẻ.

Hiện nay, Công ty cổ phần Tập đoàn Trường Hải đang nghiên cứu triển khai Dự án sản xuất, trồng trọt, chế biến sâm Ngọc Linh và dược liệu trên địa bàn thành phố Đà Nẵng. Dự án hướng đến việc bảo tồn và phát triển giống sâm Ngọc Linh, đồng thời tổ chức sản xuất theo mô hình công nghiệp hiện đại, ứng dụng khoa công nghệ cao để nâng cao năng suất, chất lượng, tạo ra những sản phẩm có giá thành hợp lý.

Thời gian qua, Công ty này đã tiến hành khảo sát vùng quy hoạch trồng sâm Ngọc Linh với tổng diện tích khoảng 3.500 ha tại xã Trà Linh, trong đó 1.500 ha nằm ở độ cao trên 1.500m nơi có điều kiện sinh thái phù hợp để ưu tiên phát triển sâm trong giai đoạn đầu. Doanh nghiệp cũng đang thực hiện các thủ tục để thuê môi trường rừng, đồng thời định hướng liên kết với người dân thông qua việc cung cấp giống, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm chất lượng.

Theo Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Lê Ngọc Quang, thời gian tới, thành phố sẽ rà soát lại quỹ đất trồng sâm và dược liệu, từ đó tạo cơ sở pháp lý vững chắc để thúc đẩy nhanh các dự án đầu tư, phát triển kinh tế dưới tán rừng. Các sở, ngành liên quan của thành phố cũng cần ban hành bộ tiêu chuẩn, tiêu chí trồng sâm Ngọc Linh. Việc này phải gắn liền với công tác bảo vệ môi trường, đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân canh tác sâm theo hướng bền vững, thân thiện với thiên nhiên.

Năm 2025, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại tỉnh Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng) với sâm Ngọc Linh là cây chủ lực”. Trong đó nhấn mạnh mục tiêu phát triển đồng bộ vùng nguyên liệu dược liệu và hệ thống chế biến, sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học…để từng bước đưa thành phố Đà Nẵng trở thành trung tâm của ngành công nghiệp dược liệu cả nước. Cụ thể, trước năm 2030, hoàn thành quy hoạch sử dụng đất, các quy hoạch liên quan, xác định mặt bằng, từng bước đầu tư xây dựng hạ tầng khu vực trung tâm công nghiệp dược liệu tại các khu công nghiệp của thành phố, trước mắt tập trung tại Khu Kinh tế mở Chu Lai…

Với những định hướng và nhiều cơ chế, chính sách quan trọng của Trương ương cũng như của thành phố Đà Nẵng đã ban hành. Khu vực miền núi phía Tây Đà Nẵng đang đứng trước cơ hội rất lớn để phát triển kinh tế dược liệu dưới tán rừng, mở ra hướng đi chiến lược cho vùng cao còn nhiều khó khăn nơi đây.