Khi dòng chảy đậu tương đổi hướng, cơ hội nào cho doanh nghiệp chăn nuôi Việt Nam?

Khi vai trò chi phối thị trường của trục Mỹ - Trung suy giảm

Trước năm 2025, quan hệ thương mại đậu tương Mỹ - Trung được xem là tương đối bền vững. Theo dữ liệu ITC Trade Map, trong suốt giai đoạn 2015-2024, Trung Quốc thường xuyên chiếm trên 35% tổng kim ngạch xuất khẩu đậu tương của Mỹ. Đáng chú ý, có tới 6 năm trong giai đoạn này, tỷ trọng xuất khẩu sang Trung Quốc xấp xỉ 60%. Điều đó cho thấy mức độ phụ thuộc rất lớn của ngành đậu tương Mỹ vào thị trường tiêu thụ số một thế giới.

Tuy nhiên, lịch sử cũng cho thấy mối quan hệ này không hoàn toàn phẳng lặng. Trong giai đoạn 2018-2020, tỷ trọng đậu tương Mỹ xuất khẩu sang Trung Quốc từng giảm mạnh xuống quanh mức 40%, phản ánh rõ tác động của những thay đổi trong chính sách thương mại giữa hai nước. Dù vậy, sau giai đoạn này, dòng chảy thương mại vẫn được khôi phục phần nào, đủ để duy trì vị thế “bạn hàng chiến lược” trên thị trường đậu tương toàn cầu.

Bước sang năm 2025, thị trường đậu tương toàn cầu chứng kiến một bước ngoặt rõ rệt. Hoạt động nhập khẩu đậu tương Mỹ vào Trung Quốc suy giảm mạnh, đặc biệt trong nửa sau năm. Dữ liệu hải quan Trung Quốc cho thấy khối lượng và kim ngạch nhập khẩu từ Mỹ giảm dần, thậm chí có thời điểm gián đoạn liên tiếp nhiều tháng, trùng với giai đoạn cao điểm nhập khẩu truyền thống từ tháng 5 đến tháng 9 hằng năm.

Khoảng trống nhanh chóng được lấp đầy bằng các nguồn cung Nam Mỹ. Brazil - quốc gia xuất khẩu đậu tương lớn nhất thế giới chiếm tỷ trọng nhập khẩu lên trên 70% kể từ tháng 4/2025. Argentina cũng gia tăng hiện diện rõ rệt từ giữa năm, có thời điểm chiếm hơn 20% tổng lượng nhập khẩu của Trung Quốc. Kết quả là xuất khẩu đậu tương Mỹ sang Trung Quốc rơi xuống mức thấp nhất kể từ cuối năm 2018, với kim ngạch quý III/2025 giảm xuống dưới 300 triệu USD.

Dù cuối năm xuất hiện thông tin về một thỏa thuận thương mại mới, thị trường vẫn tỏ ra thận trọng. Các yếu tố về thời điểm thực hiện, mức độ cam kết và đặc biệt là chênh lệch giá khiến triển vọng phục hồi nhu cầu từ Trung Quốc đối với đậu tương Mỹ trong ngắn hạn chưa thực sự rõ ràng. Trong 8 tháng đầu năm 2025, giá đậu tương Mỹ chỉ cạnh tranh hơn Brazil trong thời gian rất ngắn, trong khi vào mùa cao điểm, giá từ Nam Mỹ thường thấp hơn đáng kể.

Việt Nam nổi lên như một mắt xích mới trong dòng chảy đậu tương toàn cầu

Việc Trung Quốc đẩy mạnh nhập khẩu từ Nam Mỹ đã khiến đậu tương Mỹ đối mặt với dư cung đáng kể. Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) dự báo trong niên vụ 2025-2026, tồn kho đậu tương Mỹ có thể tăng trên 15% do áp lực cạnh tranh tại thị trường Trung Quốc. Trong bối cảnh đó, Việt Nam từ một thị trường nhập khẩu “bình thường”, Việt Nam bỗng trở thành điểm đến quan trọng của các nhà xuất khẩu đậu tương Mỹ.

Theo số liệu của Cục Hải quan, năm 2025, khối lượng nhập khẩu đậu tương của Việt Nam đạt hơn 2,6 triệu tấn, tăng 17,6% so với năm trước và là mức cao nhất từ trước tới nay. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô, mà ở sự thay đổi trong cấu trúc nhập khẩu. Thay vì phụ thuộc nhiều vào khô đậu tương thành phẩm từ Argentina - nguồn cung vốn tiềm ẩn rủi ro về thuế xuất khẩu cũng như gián đoạn logistics do đình công cảng biển, các doanh nghiệp Việt Nam đã gia tăng nhập khẩu hạt đậu tương để chủ động ép dầu trong nước. Xu hướng này phù hợp với thực tế các dây chuyền ép dầu hiện đại tại Nghi Sơn và Cái Mép đang vận hành ở mức công suất cao trong năm 2025, đòi hỏi nguồn nguyên liệu ổn định về chất lượng và thời gian giao hàng.

Trong bối cảnh đó, đậu tương Mỹ nổi lên như một nguồn cung phù hợp về mặt chuỗi cung ứng. Trong khi giá đậu tương Brazil nhập về Việt Nam có thời điểm tiệm cận 500 USD/tấn do chi phí logistics gia tăng và tình trạng quá tải tại cảng Santos, đậu tương Mỹ lại cho thấy lợi thế về khoảng cách địa lý và tổ chức vận chuyển. Các chuyến tàu xuất phát từ khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương (PNW) về Việt Nam trong năm 2025 chỉ mất trung bình 22-25 ngày, ngắn hơn đáng kể so với tuyến đường từ Nam Mỹ. Điều này giúp doanh nghiệp giảm áp lực vốn lưu động trong bối cảnh lãi suất và tỷ giá USD/VNĐ duy trì ở mức cao.

Bên cạnh đó, mức giá nhập khẩu đậu tương Mỹ trong phần lớn thời gian năm 2025 duy trì dưới 460 USD/tấn, góp phần tạo nền giá tương đối ổn định cho các nhà máy thức ăn chăn nuôi trong việc xây dựng kế hoạch mua hàng và quản trị rủi ro giá. Đặc biệt, trong quý III/2025, mức chênh lệch basis tại các cảng Tây Bắc Thái Bình Dương (PNW) đã giảm xuống mức thấp kỷ lục trong vòng 5 năm. Áp lực tồn kho nội địa tại Mỹ, kết hợp với việc Trung Quốc giảm lực mua, đã đẩy basis Mỹ về vùng giá cạnh tranh, tạo điều kiện lý tưởng cho các doanh nghiệp Việt Nam tối ưu hóa chi phí đầu vào.

Yếu tố này giúp các nhà máy ép dầu tại Cái Mép và Nghi Sơn chốt được giá vốn nguyên liệu thấp hơn khoảng 10-15 USD/tấn so với phương án mua khô đậu tương giao xa từ Argentina. Vì vậy, sự dịch chuyển trong cơ cấu nhập khẩu không chỉ nhằm tối ưu chi phí, mà phản ánh chiến lược thích ứng của ngành thức ăn chăn nuôi Việt Nam trước khi bước sang năm 2026. Thực tế trong quý IV/2025, khi giá khô đậu tương Nam Mỹ tại các cảng nội địa vượt 10.200 đồng/kg do lo ngại rủi ro thời tiết tại Brazil, nguồn đậu tương nhập khẩu phục vụ ép dầu trong nước đã bổ sung kịp thời nguồn cung, góp phần hạn chế biến động giá thức ăn chăn nuôi thành phẩm.

Ông Dương Đức Quang, Phó Tổng Giám đốc MXV cho biết trong bối cảnh tiêu chuẩn bền vững ngày càng khắt khe, đa dạng hóa nguồn cung là chiến lược tất yếu. Việc ưu tiên đậu tương Mỹ đạt chuẩn SSAP không chỉ tối ưu hóa lựa chọn nguyên liệu mà còn là "chìa khóa" giúp ngành chăn nuôi Việt Nam thâm nhập sâu vào các chuỗi giá trị cao cấp toàn cầu.