Ở nhiều nền văn hóa Á Đông, bữa ăn đầu năm không đơn thuần là hoạt động sinh hoạt, mà là một nghi lễ. Mỗi món ăn xuất hiện trong dịp Tết đều mang theo một thông điệp rõ ràng như cầu may mắn, mong thịnh vượng, ước trường thọ và trên hết là sự sum họp của gia đình.
Sủi cảo, món ăn truyền thống trong dịp Tết âm lịch của người Trung Quốc, với hình dáng gợi liên tưởng đến thỏi vàng cổ, tượng trưng cho tài lộc và mong ước một năm mới sung túc.
Tại Trung Quốc, sủi cảo là món ăn không thể thiếu trong dịp lễ Tết. Những chiếc bánh nhỏ, được gói kín, có hình dáng giống thỏi vàng cổ, từ lâu đã trở thành biểu tượng của tài lộc và phú quý. Truyền thống cả gia đình cùng nhau gói sủi cảo vào tối cuối năm không chỉ để chuẩn bị bữa ăn, mà còn để đánh dấu khoảnh khắc đoàn tụ. Trong nhiều gia đình, việc ăn sủi cảo đúng thời khắc giao thừa được tin là cách giữ may mắn ở lại trong nhà, mở ra một năm mới hanh thông. Sủi cảo vì thế không chỉ là món ăn, mà là sự kết tinh của hình ảnh gia đình, tiền tài và khởi đầu thuận lợi.
Canh bánh gạo tteokguk, món ăn không thể thiếu trong ngày Tết Seollal của Hàn Quốc, với quan niệm ăn một bát canh là chính thức bước sang tuổi mới, tượng trưng cho khởi đầu tinh khiết và may mắn.
Tại Hàn Quốc, năm mới lại bắt đầu bằng một bát canh bánh gạo tteokguk mang ý nghĩa thời gian. Theo quan niệm truyền thống, mỗi người Hàn Quốc chỉ thực sự thêm một tuổi sau khi ăn xong bát canh này trong ngày đầu năm. Những lát bánh gạo trắng, mềm, được nấu trong nước dùng nóng tượng trưng cho sự tinh khiết và khởi đầu mới. Bữa canh đầu năm thường được ăn sau nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên, trong không khí trang nghiêm của gia đình, như một lời nhắc nhở rằng năm mới không chỉ là thêm tuổi đời, mà còn là thêm trách nhiệm và trưởng thành.
Osechi ryori, các món ăn truyền thống của Nhật Bản được bày trong hộp nhiều tầng, mỗi món mang một lời chúc cho năm mới như sức khỏe, trường thọ, thịnh vượng và sum vầy gia đình.
Ở Nhật Bản, dù Tết hiện nay theo dương lịch, nhưng nhiều nghi thức và món ăn đầu năm vẫn mang dấu ấn sâu đậm của truyền thống Á Đông. Osechi ryori, những hộp thức ăn nhiều tầng được chuẩn bị sẵn từ trước năm mới, là trung tâm của bàn tiệc đầu năm. Mỗi món trong Osechi đều mang một lời chúc riêng. Đậu đen tượng trưng sức khỏe và sự bền bỉ, trứng cá biểu tượng cho con cháu sum vầy, rong biển cho niềm vui và tôm cho sự trường thọ... Việc chuẩn bị sẵn thức ăn để ăn nguội trong những ngày đầu năm còn phản ánh một quan niệm xã hội đặc biệt, đó là khởi đầu năm mới bằng sự nghỉ ngơi, thong thả, tránh bận rộn, để dành thời gian cho gia đình.
Yu Sheng trong nghi thức Lo Hei của cộng đồng người Hoa tại Singapore, khi các thành viên cùng dùng đũa trộn nguyên liệu và tung lên cao để cầu thịnh vượng, may mắn trong năm mới.
Tại Singapore và Malaysia, bàn tiệc Tết của cộng đồng người Hoa lại cho thấy một phiên bản khác của Tết âm lịch trong xã hội đa văn hóa hiện đại. Món yu sheng, một nghi thức ẩm thực chỉ mới hình thành trong cộng đồng người Hoa tại Singapore và Malaysia từ nửa sau thế kỷ 20, đã trở thành điểm nhấn không thể thiếu của bàn tiệc những ngày đầu năm. Khi ăn yu sheng, các thành viên đứng quanh bàn, cùng dùng đũa trộn các nguyên liệu và hô to “Lo Hei”, theo tiếng Quảng Đông có nghĩa là “tung lên” hoặc “vươn cao”. Hoạt động này gắn với niềm tin rằng trộn càng cao thì vận may trong năm mới càng lớn. Yu sheng vì thế không chỉ là một món ăn, mà trở thành hoạt động mang tính tập thể, nơi sự thịnh vượng được cầu chúc bằng những cử chỉ chung, trong không khí rộn ràng và náo nhiệt của ngày đầu năm.
Điểm đáng chú ý là dù xuất hiện trong những bối cảnh xã hội khác nhau, các món ăn đầu năm ở những quốc gia và cộng đồng này đều không hướng đến sự cầu kỳ về vị giác. Điều quan trọng không phải là ngon nhất hay đắt nhất, mà là đúng ý nghĩa. Ăn sủi cảo, ăn canh bánh gạo, mở hộp osechi hay trộn yu sheng đều là những hoạt động mang tính biểu tượng cao, gắn chặt với ký ức tập thể và nghi lễ gia đình. Trong những khoảnh khắc ấy, món ăn trở thành ngôn ngữ chung, mang theo những thông điệp quen thuộc là mong đủ đầy, cầu an lành, ước một năm thuận lợi hơn năm cũ.
Tại nhiều gia đình, bàn tiệc Tết cũng là không gian hiếm hoi nơi các thế hệ ngồi lại cùng nhau. Người lớn tuổi truyền lại phong tục qua cách nấu, cách bày biện, trong khi người trẻ tiếp nhận Tết thông qua những món ăn quen thuộc hơn là những bài giảng về truyền thống. Ẩm thực vì thế trở thành cầu nối mềm mại giữa quá khứ và hiện tại, giữa những giá trị cũ và nhịp sống mới.
Trong những năm gần đây, khi nhịp sống đô thị ngày càng nhanh và cấu trúc gia đình thay đổi, cách con người đón Tết ở nhiều quốc gia châu Á cũng dần giản lược, thậm chí không ít gia đình lựa chọn ăn ngoài thay vì nấu nướng cầu kỳ. Tuy nhiên, ngay cả trong những phiên bản Tết hiện đại ấy, các món ăn mang ý nghĩa biểu tượng vẫn hiếm khi biến mất.
Dù hình thức có thay đổi, dù con người sống trong xã hội hiện đại hay đa văn hóa, nhu cầu bắt đầu năm mới bằng một bữa ăn mang lời chúc vẫn không mất đi. Bữa ăn đầu năm nhắc con người nhớ rằng, trước khi nghĩ đến những điều lớn lao, năm mới luôn bắt đầu từ những ước vọng giản dị, đó là gia đình sum họp, cuộc sống đủ đầy và niềm tin vào một hành trình phía trước nhiều may mắn.