Ngành xuất bản TP Hồ Chí Minh tìm dư địa tăng trưởng mới

Những điểm nghẽn của thị trường

Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, trong tổng doanh thu toàn ngành xuất bản, in và phát hành TP Hồ Chí Minh, khối phát hành xuất bản phẩm đạt hơn 50 triệu bản sách. Hai đơn vị xuất bản của Thành phố là Nhà xuất bản Trẻ và Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh thực hiện 780 tựa sách, với gần 1,9 triệu bản, cùng 600.000 bản xuất bản phẩm khác, đạt tổng doanh thu 88,684 tỷ đồng.

Ở khối phát hành, Công ty Fahasa đạt doanh thu hơn 2.121 tỷ đồng, Công ty Phương Nam trên 312 tỷ đồng. Đường sách TP Hồ Chí Minh ghi nhận doanh thu hơn 32,2 tỷ đồng.

Các số liệu cho thấy, TP Hồ Chí Minh tiếp tục duy trì quy mô lớn về xuất bản và phát hành. Tuy nhiên, doanh thu chưa phản ánh đầy đủ sức khỏe của thị trường khi sức mua có dấu hiệu chững lại, thói quen tiếp nhận tri thức thay đổi và sự cạnh tranh trên môi trường số ngày càng rõ nét.

Bà Phạm Thị Yến, Phó Trưởng phòng Báo chí - Xuất bản, Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, cho biết công tác quản lý nhà nước ở một số mặt chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Chất lượng xuất bản phẩm cần tiếp tục được nâng cao, nhất là những nội dung phục vụ nhiệm vụ chính trị, giáo dục và hội nhập quốc tế.

Một số nhóm đề tài như đấu tranh, phản bác quan điểm sai trái, thù địch; phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chưa được khai thác tương xứng. Hiệu quả đưa sách đến người đọc còn hạn chế, trong khi khoảng cách hưởng thụ văn hóa đọc giữa các khu vực vẫn khá lớn.

Việc ứng dụng công nghệ và công cụ quản lý hoạt động kinh doanh trên các sàn thương mại điện tử cũng chưa đáp ứng yêu cầu. Tình trạng vi phạm bản quyền, in lậu và phát hành sách không rõ nguồn gốc tiếp tục ảnh hưởng đến các đơn vị làm sách chân chính.

Bài toán của ngành vì thế không chỉ là xuất bản thêm nhiều đầu sách mà còn phải nâng cao chất lượng nội dung, xác định đúng nhu cầu độc giả và lựa chọn phương thức phát hành phù hợp.

Sự phát triển của các nền tảng số đang tạo ra cả cơ hội lẫn áp lực. Trong quý I và quý II/2026, cả nước có 40 nhà xuất bản tham gia xuất bản, phát hành điện tử, tăng 21%; số xuất bản phẩm điện tử đạt 1.815, tăng 33,8%. Dù vậy, mức tăng về số lượng chưa đồng nghĩa thị trường số đã hình thành được mô hình kinh doanh hiệu quả và bền vững.

Ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhận định, không gian phát triển mới sau sắp xếp đơn vị hành chính giúp TP Hồ Chí Minh có thêm điều kiện mở rộng thị trường sách, kết nối hệ thống thư viện và đưa xuất bản phẩm đến nhiều nhóm độc giả hơn.

Theo ông Nguyễn Nguyên, quá trình sửa đổi Luật Xuất bản đang đặt ra nhiều nội dung mới liên quan đến tổ chức, quản lý hoạt động xuất bản, phân cấp thẩm quyền và phát triển xuất bản trên môi trường số. Dự thảo luật đã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, chỉnh lý để trình Quốc hội xem xét, thông qua.

Cùng với việc tạo thuận lợi cho phương thức phát hành mới, hoạt động xuất bản trên môi trường mạng cần được quản lý chặt chẽ ở các khâu trung gian; tăng kiểm tra, xử lý vi phạm và bảo vệ quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ.

Mở rộng thị trường đọc, nối dài chuỗi giá trị

Trong bối cảnh sức mua thay đổi, dư địa tăng trưởng của ngành xuất bản TP Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở tăng số lượng đầu sách hay mở thêm điểm bán. Vấn đề quan trọng hơn là mở rộng đối tượng độc giả, khơi gợi nhu cầu đọc và đưa sách đến những khu vực còn thiếu không gian văn hóa.

Ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, cho rằng, Thành phố cần hoàn chỉnh Đề án phát triển ngành xuất bản, in, phát hành và văn hóa đọc; qua đó nâng tỷ lệ người đọc sách, đồng thời giúp người dân tiếp cận thị trường sách trong nước và quốc tế.

Hiện nay, TP Hồ Chí Minh đã xây dựng nhiều mô hình đưa sách đến cộng đồng nhưng vẫn còn “những khoảng trống rất lớn” cần khai thác. Do đó, phát triển văn hóa đọc phải được thực hiện thường xuyên, có sự tham gia của nhiều ngành và địa phương, thay vì chỉ tập trung vào các hội sách hoặc sự kiện theo từng thời điểm.

Thời gian qua, Thành phố thí điểm hội sách chung cư tại phường Cát Lái, sau đó mở rộng đến một số địa bàn. Các mô hình thư viện số, thư viện thông minh, tủ sách cộng đồng, xe sách lưu động và không gian đọc tại khu dân cư cũng được triển khai, góp phần đưa sách đến gần hơn với những nhóm độc giả ít có điều kiện tiếp cận các thiết chế văn hóa ở khu vực trung tâm.

Tuy nhiên, mở rộng không gian đọc mới chỉ là một phần của bài toán. Theo ông Trần Thế Thuận, ngành xuất bản cần tăng liên kết với các lĩnh vực khác trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Những tác phẩm văn học có thể được chuyển thể sang điện ảnh, sân khấu hoặc các loại hình nghệ thuật, truyền thông mới, từ đó mở rộng vòng đời sản phẩm và đưa công chúng trở lại với tác phẩm gốc.

Thành phố cũng định hướng hình thành mạng lưới không gian đọc cộng đồng, tăng liên kết giữa xuất bản với công nghệ, truyền thông, giáo dục, du lịch văn hóa và xuất khẩu. Để chuỗi giá trị này vận hành hiệu quả, cần có cơ chế phù hợp về nhân lực, thị trường sản phẩm, đầu tư công nghệ và bảo vệ sở hữu trí tuệ.

Một hướng khác là đổi mới cách Nhà nước hỗ trợ hoạt động xuất bản. Bên cạnh đặt hàng sản phẩm truyền thông, thành phố có thể nghiên cứu cơ chế đặt hàng trong lĩnh vực văn hóa, in ấn, xuất bản; mua những tác phẩm chất lượng cao, tác phẩm đoạt giải để bổ sung cho thư viện và đưa đến công chúng rộng rãi hơn.

Song song đó, hệ thống phát hành cần được hiện đại hóa với sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp. Việc đầu tư thiết bị, xây dựng nền tảng số, khai thác dữ liệu độc giả và đào tạo nhân lực có khả năng thích ứng với công nghệ sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của các đơn vị xuất bản trong giai đoạn mới.

Ở góc độ thị trường, ông Phạm Minh Tuấn, Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, cho rằng thương mại điện tử đang đặt ra yêu cầu thay đổi cách phát hành sách. Thay vì chỉ tập trung vào tỷ lệ chiết khấu và phí trên các sàn, các đơn vị cần chủ động xây dựng phương thức cạnh tranh, tổ chức thị trường và tiếp cận độc giả trên môi trường số.

Kinh nghiệm vận hành sàn sách trực tuyến trong thời kỳ dịch COVID-19 cho thấy công nghệ có thể giúp mở rộng khả năng tiếp cận sách ở nhiều địa phương. Mô hình này có thể tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện để tạo thêm kênh phát hành, đồng thời hỗ trợ các nhà xuất bản và doanh nghiệp sách tiếp cận trực tiếp người đọc.

Dư địa tăng trưởng của ngành xuất bản TP Hồ Chí Minh vì thế nằm ở khả năng phát triển đồng thời nội dung, công nghệ, thị trường và văn hóa đọc. Khi những điểm nghẽn về phát hành, bản quyền, nhân lực và khoảng cách tiếp cận sách được tháo gỡ, xuất bản mới có thể tạo ra tăng trưởng thực chất và trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa của thành phố.