Chia sẻ kinh nghiệm “Ký ức thế giới”

“Ký ức thế giới” (MOW) là ký ức của tập thể về những di sản tư liệu của toàn nhân loại. Những di sản tư liệu này thuộc tất cả các lĩnh vực: Chính trị, lịch sử, văn hóa biểu thị sự phát triển của tư tưởng cũng như những thành tựu của xã hội loài người. Đây là di sản của quá khứ đối với cộng đồng thế giới hiện tại và tương lai. Chính vì vậy, năm 1992, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đã khởi xướng chương trình MOW.

 

Mục đích của chương trình MOW là thông qua danh mục Di sản tư liệu thế giới để thu hút sự chú ý của thế giới đối với việc giữ gìn các sưu tập tài liệu quý, hiếm và tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo tồn và tiếp cận chúng như: Ghi nhận những di sản tài liệu có giá trị mang tầm quan trọng cấp quốc tế, khu vực và quốc gia. Bảo quản các bộ sưu tập tài liệu có nguy cơ bị hủy hoại do thời gian, do chiến tranh và những biến động xã hội khác. Tổ chức lại bộ sưu tập đang bị phân tán và tổ chức phục vụ nghiên cứu các tư liệu này. Nâng cao nhận thức của xã hội về tầm quan trọng của công tác bảo tồn những di sản tư liệu quý, hiếm…

Nhiều tài liệu, tư liệu quý

Qua điều tra khảo sát sơ bộ, nước ta là một trong số những quốc gia đang bảo quản rất nhiều nguồn sử liệu, chữ viết đặc biệt có giá trị trên các vật mang tin khác nhau như: Giấy, ảnh, bia đá, gỗ, lá, phim ảnh ghi âm… hình thành và sản sinh cùng với quá trình lịch sử của đất nước như: Tài liệu cổ viết trên lá Buông của đồng bào Chăm ở Ninh Thuận, Sóc Trăng; tài liệu, tư liệu quý thời kỳ phong kiến của các gia đình, dòng họ, cá nhân tại Huế; sắc phong, chiếu chỉ của các đời Vua Tự Đức, Thiệu Trị, Gia Long, Thành Thái tại Thành phố Hồ Chí Minh… Ngoài ra, còn nhiều ấn phẩm, tài liệu có giá trị đang được bảo quản tại các trung tâm lưu trữ, các viện nghiên cứu, thư viện, bảo tàng, các cơ quan thông tấn báo chí…

 

Theo Tiến sĩ Vũ Thị Minh Hương, Cục trưởng Cục Văn thư và lưu trữ nhà nước, Trưởng ban điều phối chương trình MOW Việt Nam, việc quản lý thống nhất và giới thiệu các nguồn tư liệu quý, hiếm để trình UNESCO công nhận Di sản tư liệu thuộc chương trình MOW là việc làm hết sức cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế như hiện nay. Vì vậy, nhận thức được ý nghĩa và tầm quan trọng đó, tháng 11/2006 Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam đã thành lập Ban điều phối chương trình MOW của Việt Nam nhằm tuyên truyền và quảng bá các giá trị Di sản văn hóa của Việt Nam trên thế giới và tạo điều kiện học tập, trao đổi kinh nghiệm bảo tồn các di sản tài liệu có nguy cơ bị hủy hoại, xuống cấp. Từ năm 2006 đến nay, chúng ta đã chủ động triển khai các hoạt động của chương trình MOW nhằm nâng cao nhận thức của xã hội về chương trình cũng như đối với công tác bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản tài liệu, đồng thời vận động các cơ quan ở Việt Nam hiện đang bảo quản các di sản tài liệu có giá trị chuẩn bị hồ sơ đăng ký danh mục Di sản tư liệu thuộc chương trình MOW ở cấp khu vực và cấp quốc tế.
Đến nay, Việt Nam đã có ba tư liệu quý, hiếm được công nhận là Di sản tư liệu thuộc chương trình MOW của UNESCO, đó là khối “Mộc bản triều Nguyễn” hiện đang bảo quản tại Trung tâm lưu trữ quốc gia IV (Cục Văn thư và lưu trữ nhà nước), “Bia đá các khoa thi Tiến sĩ triều Lê và Mạc (1442 - 1779)” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) và mới đây là “Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm” (Bắc Giang).

Sau khi “Mộc bản triều Nguyễn” được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới, ngành lưu trữ quốc gia đã có kế hoạch tiến hành các nghiên cứu chuyên sâu về tình trạng hiện tại của tài liệu Mộc bản và các nghiên cứu về nhiệt độ, độ ẩm thích hợp từ đó đưa ra những biện pháp phù hợp nhằm bảo quản, kéo dài tuổi thọ của tài liệu Mộc bản. Triển khai thực hiện các chương trình, hoạt động nhằm phổ biến và nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của tài liệu Mộc bản như: Tổ chức các buổi tọa đàm trên truyền hình, làm phóng sự giới thiệu về tài liệu Mộc bản với công chúng trong và ngoài nước trên các phương tiện thông tin đại chúng. Được chứng kiến khối tài liệu quý giá “Mộc bản triều Nguyễn”, bà Katherine Muller Murin, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội đã đánh giá cao việc bảo vệ và phát huy hiệu quả giá trị của khối tài liệu quý giá này. Với trách nhiệm và tâm huyết của mình, bà Katherine Muller Murin đã đưa ra nhiều nhận xét, góp ý hết sức cụ thể với Trung tâm lưu trữ quốc gia IV từ những vấn đề nghiệp vụ cho đến những chiến lược và giải pháp để quảng bá, phát huy giá trị của Di sản tư liệu.

Ông Văn Tất Thu, Thứ trưởng Bộ Nội vụ cho rằng: Bên cạnh những di sản tư liệu đã được UNESCO công nhận, cần tiếp tục phát hiện, đề cử thêm nhiều tư liệu có giá trị khác đang được lưu giữ trong các cơ quan, tổ chức và cá nhân của Việt Nam để lập hồ sơ, trình UNESCO đưa vào danh mục di sản tư liệu thuộc chương trình MOW. Xây dựng “bộ nhớ” của từng dân tộc, từng quốc gia vào chương trình MOW, thành “bộ nhớ” của cả nhân loại, cả thế giới là điều rất cần thiết. Ông Kim Jaesoon, lưu trữ viên cao cấp (Lưu trữ quốc gia Hàn Quốc) cho biết: Hàn Quốc hiện có chín di sản tư liệu thế giới được UNESCO công nhận, trong đó có Tripitaka Koreana (được ghi vào danh mục Di sản tư liệu thế giới năm 2007). Đây là bộ kinh Phật hoàn chỉnh khắc trên 81.258 tấm Mộc bản dưới triều Goryeo từ năm 1236 - 1252 với mục đích thống nhất ý chí toàn dân và cầu mong sự che chở, bảo vệ cho đất nước trước sự xâm lược của Mông Cổ. Ngoài ra còn có các di sản khác như: Jikji Simche Yojeol (Tuyển tập các giáo lý Thiền của Đại sư), Seungjeongwon Ilgi (Nhật ký hoàng gia), Dongui Bongam (Nguyên tắc và thực hành đông y)…

Đối với Di sản tư liệu thế giới “Bia đá các khoa thi Tiến sĩ triều Lê và Mạc (1442 - 1779)” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Trung tâm hoạt động văn hóa Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã dịch toàn bộ 82 văn bia ra tiếng Anh và xuất bản thành sách “82 Văn bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám Thăng Long - Hà Nội”. Tổ chức triển lãm, tuyên truyền, quảng bá rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng; tổ chức các buổi tọa đàm về ý nghĩa, giá trị và các biện pháp nhằm bảo quản và phát huy giá trị của Di sản tư liệu… Đối với Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, “Mộc bản kinh Phật chùa Vĩnh Nghiêm” tuy mới được ghi danh vào danh mục Di sản tư liệu thuộc chương trình MOW của UNESCO, song với kế hoạch tuyên truyền, quảng bá rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng, di sản tư liệu này đã để lại dấu ấn đậm nét trong mọi tầng lớp xã hội, đặc biệt là các cá nhân, tổ chức liên quan trong lĩnh vực di sản. Với những giá trị nội dung phong phú và đa dạng về các lĩnh vực: y học, bùa chú, luật giới nhà Phật… của Mộc bản tại chùa Vĩnh Nghiêm, di sản tư liệu này sau khi trở thành Di sản tư liệu thế giới càng thu hút sự quan tâm, chú ý của nhiều nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực đến tham quan, tìm hiểu.

Còn khó khăn trong việc lập hồ sơ

Theo đánh giá của lãnh đạo Cục Văn thư và lưu trữ nhà nước cho thấy những hạn chế lớn của Việt Nam trong việc xây dựng và đệ trình hồ sơ nằm ở chỗ các hồ sơ chưa nhấn mạnh, khai thác, nêu bật được các tiêu chí có tính chất đặc thù riêng của tài liệu lưu trữ. Bên cạnh đó, cách làm của chúng ta còn manh mún, chưa có hội đồng để tập trung các nhà khoa học, mỗi lần làm lại phải tập hợp đưa hồ sơ đến để tham khảo các nhà khoa học. Khi có Hội đồng tư vấn, việc phân tích, đánh giá các bộ hồ sơ sẽ tốt hơn. Trong khi các di sản đang ngày một xuống cấp và chưa được xã hội đánh giá đúng giá trị của nó, với những kinh nghiệm xây dựng, đệ trình hồ sơ đề cử được các đại biểu trong nước và quốc tế chia sẻ, các tổ chức, cá nhân sẽ hiểu rõ hơn về giá trị của tư liệu để cùng chương trình MOW của Việt Nam xây dựng bộ hồ sơ theo các cấp khác nhau từ khu vực đến thế giới một cách hệ thống, đáp ứng đúng tiêu chí của UNESCO.

Nhìn nhận lại những thuận lợi, khó khăn trong quá trình lập hồ sơ về “Mộc bản triều Nguyễn” trình UNESCO, bà Phạm Thị Huệ, Giám đốc Trung tâm lưu trữ quốc gia IV, cho biết: “Việc lập hồ sơ trình UNESCO để đăng ký “Mộc bản triều Nguyễn” vào chương trình MOW là một việc rất mới và rất khó, vì từ trước tới nay ở Việt Nam chưa có tiền lệ. Hơn nữa, Mộc bản là bản gỗ khắc chữ Hán Nôm ngược lên trên, số người có khả năng nghiên cứu chuyên sâu về tài liệu “Mộc bản triều Nguyễn” rất ít”. Trong khi đó, Trung tâm lưu trữ quốc gia IV chỉ có bốn người biết chữ Hán Nôm, ba cử nhân đang tập sự và chỉ một mình bà Huệ có khả năng nghiên cứu chuyên sâu về tài liệu “Mộc bản triều Nguyễn”, trong khi khối lượng tài liệu Mộc bản quá lớn với 34.618 tấm, tương đương 55.318 mặt khắc. Việc thuyết minh làm toát lên giá trị khối tài liệu này bằng tiếng Việt đã khó, nay phải dịch, chuyển tải những thông tin này sang tiếng Anh chuyên ngành càng khó hơn.

Theo ông Ray Edmondson, Chủ tịch Ủy ban chương trình MOW khu vực châu Á - Thái Bình Dương, để được tham gia vào chương trình MOW của UNESCO, tài liệu lưu trữ cần có rất nhiều tiêu chí về thời gian, địa điểm, con người, tầm ảnh hưởng, giá trị của bộ tài liệu… Tài liệu này phải được đề cử bởi một ủy ban ở cấp quốc gia trước khi Ủy ban chương trình MOW khu vực châu Á - Thái Bình Dương xác nhận tài liệu đó có được tham gia hay không và tất cả hồ sơ để tham gia phải đạt được yêu cầu của chương trình.

Tại Hội thảo - Tập huấn quốc tế “Chia sẻ kinh nghiệm tham gia chương trình MOW của UNESCO” vừa được Cục Văn thư và lưu trữ nhà nước tổ chức ngày 8/1 tại Hà Nội, các đại biểu đến từ Hàn Quốc, Trung Quốc, Ôxtrâylia và các báo cáo viên của Việt Nam đã cùng chia sẻ những kinh nghiệm liên quan đến việc triển khai chương trình MOW ở Việt Nam, việc xây dựng hồ sơ và đệ trình hồ sơ đề cử danh mục Di sản tư liệu thế giới… Đây là dịp tạo cơ hội cho cán bộ công tác tại các cơ quan lưu trữ, thư viện, bảo tàng, các cơ sở văn hóa khác có cơ hội lắng nghe và chia sẻ kinh nghiệm của các chuyên gia trong nước và quốc tế về chương trình MOW, đồng thời được hướng dẫn kỹ năng xây dựng hồ sơ đề cử danh mục Di sản tư liệu cấp khu vực và quốc tế cho những tài liệu có giá trị của các cơ quan, tổ chức và cá nhân.

 

 

Thái Bình - Chí Bình