Phụ nữ đối mặt nhiều nguy cơ rối loạn tâm thần suốt cuộc đời

Liên tục mất ngủ sau sinh, người mẹ hoang tưởng con mình là "đứa trẻ giả"

Sau khi sinh con, chị Ngọc (26 tuổi) liên tục mất ngủ, bỏ ăn vì cho rằng người nhà bỏ thuốc độc vào thức ăn. Người mẹ trẻ luôn trong trạng thái hoảng sợ, khẳng định có người theo dõi và tìm cách hãm hại mình.

Tình trạng ngày càng nghiêm trọng khi chị nghi ngờ những người sống cùng "không phải là người thật", không tin đứa con mới sinh là con ruột, từ chối bế con và liên tục yêu cầu gia đình đưa "đứa trẻ thật" trở về. Nhận thấy sản phụ ngày càng khó kiểm soát cảm xúc và hành vi, gia đình đã đưa chị đến bệnh viện cấp cứu.

ThS.BS Nguyễn An Khải, Đơn vị Tâm thần, Trung tâm Khoa học Thần kinh, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP Hồ Chí Minh cho biết, khi nhập viện, người bệnh có khí sắc trầm, lo âu, hoảng sợ, xuất hiện hoang tưởng bị hại và rối loạn nhận thức thực tại.

Khai thác tiền sử cho thấy, chị Ngọc từng mắc rối loạn hỗn hợp lo âu, trầm cảm do áp lực công việc. Sau khi loại trừ các nguyên nhân thực thể như viêm não, đột quỵ, u não và các bệnh lý thần kinh khác, các bác sĩ chẩn đoán chị mắc loạn thần cấp khởi phát sau sinh.

Theo bác sĩ Nguyễn An Khải, loạn thần sau sinh là một cấp cứu tâm thần, xảy ra ở khoảng 1-2 trên 1.000 sản phụ. Đây không đơn thuần là sự thay đổi cảm xúc sau sinh mà là tình trạng não bộ mất khả năng đánh giá đúng thực tại. Người bệnh có thể tin tuyệt đối vào các hoang tưởng như bị đầu độc, bị theo dõi hoặc nghi ngờ người thân, dù được giải thích vẫn không thay đổi nhận thức.

"Sau sinh, sự thay đổi mạnh của nội tiết tố kết hợp với thiếu ngủ kéo dài, áp lực chăm con và tiền sử rối loạn tâm thần có thể làm mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh trong não, làm tăng nguy cơ khởi phát loạn thần", bác sĩ Khải cho biết.

Khác với trầm cảm hay lo âu sau sinh, người mắc loạn thần sau sinh thường không nhận thức được mình mắc bệnh. Nếu không được can thiệp kịp thời, họ có thể từ chối ăn uống, bỏ trốn, kích động hoặc có hành vi gây nguy hiểm cho bản thân và em bé.

Sau năm ngày điều trị bằng thuốc chống loạn thần kết hợp thuốc hỗ trợ giấc ngủ, tình trạng của chị Ngọc cải thiện rõ rệt, không còn hoang tưởng, ăn ngủ bình thường. Tuy nhiên, người bệnh vẫn cần tiếp tục điều trị, tái khám định kỳ, kết hợp hỗ trợ tâm lý và sự đồng hành của gia đình để giảm nguy cơ tái phát.

Theo PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang, Trưởng Bộ môn Sản, Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch, trầm cảm sau sinh vẫn là rối loạn tâm thần phổ biến nhất ở phụ nữ sau sinh. Người bệnh có thể mất khả năng chăm sóc bản thân, rối loạn giấc ngủ, suy giảm cảm xúc, thậm chí xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con.

Bên cạnh đó, loạn thần sau sinh tuy chỉ gặp ở khoảng 1 - 2 trường hợp trên 1.000 ca sinh nhưng vẫn là vấn đề đáng lưu ý. Với khoảng một triệu ca sinh mỗi năm tại Việt Nam, số ca mắc không hề nhỏ và có nguy cơ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng nếu không được phát hiện sớm.

Phụ nữ chịu "tác động kép" trong suốt cuộc đời

Theo PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang, sức khỏe tâm thần của phụ nữ không chỉ là vấn đề của thai kỳ hay sau sinh mà chịu ảnh hưởng trong suốt vòng đời, từ tuổi dậy thì, thời kỳ sinh sản đến tiền mãn kinh và mãn kinh.

Ngoài ra, phụ nữ cũng có nguy cơ mắc trầm cảm và nhiều rối loạn tâm thần cao hơn nam giới do tác động đồng thời của các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội.

Theo các chuyên gia tâm lý, về mặt sinh học, estrogen và progesterone không chỉ tham gia chức năng sinh sản mà còn ảnh hưởng đến các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin và dopamine. Vì vậy, những biến động nội tiết trong từng giai đoạn của cuộc đời có thể tác động trực tiếp đến cảm xúc và sức khỏe tâm thần.

Ở góc độ xã hội, phụ nữ thường phải chịu "áp lực kép" khi vừa đảm nhiệm vai trò chăm sóc gia đình, vừa học tập, làm việc và phát triển sự nghiệp.

Thực tế, ngay từ tuổi dậy thì, nhiều nữ thanh thiếu niên đã chịu áp lực về ngoại hình. Không ít trường hợp tự gây tổn thương cơ thể, thu mình khỏi các hoạt động tập thể hoặc giảm sút kết quả học tập do các vấn đề tâm lý.

Bước vào tuổi trưởng thành, áp lực tiếp tục gia tăng khi phải cân bằng giữa công việc và trách nhiệm gia đình. Sau đại dịch COVID-19 và giai đoạn kinh tế khó khăn, tình trạng kiệt sức nghề nghiệp được ghi nhận rõ hơn, đặc biệt ở nhóm nhân viên y tế nữ.

Đến giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, sự thay đổi nội tiết tiếp tục làm tăng nguy cơ rối loạn tâm thần với các biểu hiện như mất ngủ, bốc hỏa, dễ cáu gắt, giảm trí nhớ và giảm khả năng tập trung. Nhiều phụ nữ còn trải qua cảm giác trống trải khi con cái trưởng thành, rời khỏi gia đình, hay còn gọi là "hội chứng tổ trống".

Theo PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang, hiện nhiều bệnh viện đã đưa sàng lọc sức khỏe tâm thần vào quy trình khám thai và chăm sóc sau sinh. Tuy nhiên, việc phát hiện người có nguy cơ từ sớm vẫn chưa được triển khai đồng đều. Đáng lưu ý, khoảng 70% phụ nữ tại Việt Nam còn e ngại tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần do lo sợ bị kỳ thị hoặc bị đánh giá là "yếu đuối", khiến nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi bệnh đã diễn tiến nặng.

Các chuyên gia cho rằng, chăm sóc sức khỏe tâm thần cho phụ nữ cần được thực hiện xuyên suốt vòng đời, từ sàng lọc thường quy, tư vấn tâm lý đến điều trị chuyên sâu khi cần thiết. Đồng thời, gia đình, nơi làm việc và cộng đồng cần tạo môi trường hỗ trợ, giảm định kiến để người có dấu hiệu bất thường mạnh dạn tìm kiếm sự trợ giúp.

Riêng với phụ nữ sau sinh, bác sĩ Nguyễn An Khải lưu ý, mất ngủ kéo dài là một trong những dấu hiệu cảnh báo sớm của loạn thần sau sinh nhưng thường bị bỏ qua. Nếu sản phụ nhiều ngày liên tiếp không ngủ, kèm theo các biểu hiện như nghi ngờ vô căn cứ, nói hoặc cư xử khác thường, nghe hoặc nhìn thấy những điều người khác không nhận thấy, từ chối ăn uống vì nghĩ bị đầu độc hoặc có ý định làm hại bản thân hay người khác, gia đình cần đưa đến cơ sở chuyên khoa tâm thần ngay để được thăm khám và điều trị kịp thời.