Với áp lực giao thông đông đúc, khí thải gia tăng làm ô nhiễm môi trường tại TP Hồ Chí Minh ngày càng lớn.
Bài 1: Giảm áp lực ô nhiễm môi trường
Dòng xe dày đặc, tiếng động cơ gầm rú và bầu không khí mờ đục bởi bụi mịn đã trở thành nỗi ám ảnh thường trực tại các cửa ngõ TP Hồ Chí Minh. Với gần 12 triệu phương tiện đang lưu hành, các phương tiện giao thông, vận tải không chỉ gây áp lực khủng khiếp lên hạ tầng mà còn là nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe người dân và sự phát triển bền vững của siêu đô thị này.
Khói bụi đô thị và áp lực giao thông
Dưới cái nắng hầm hập của giờ cao điểm buổi sáng, tại một nút giao đông đúc ở TP Hồ Chí Minh, hàng nghìn phương tiện nối dài, chôn chân chờ đèn đỏ. Giữa dòng xe ken đặc, một người phụ nữ trẻ mệt mỏi giữ tay lái, phía sau là đứa trẻ nhỏ gục đầu ngủ trên vai mẹ, khuôn mặt lấm bụi. Dù đã che kín khẩu trang, áo khoác, những giọt mồ hôi vẫn lăn dài trong làn không khí đặc quánh mùi xăng dầu.
Mỗi nhịp đèn đỏ kéo dài, hàng nghìn ống xả cùng lúc thải khói, quẩn lại trong không gian chật hẹp. Nhiệt từ mặt đường và động cơ khiến không khí càng trở nên ngột ngạt. Bụi mịn PM2.5 cùng các khí độc như CO2, NOx tích tụ, tạo thành lớp sương mờ bao phủ đô thị. Việc di chuyển từng mét đường trở thành hành trình đầy bức bối đối với nhiều người dân.
Thực tế này phản ánh áp lực giao thông và môi trường ngày càng lớn tại TP Hồ Chí Minh - đô thị có mật độ phương tiện cao hàng đầu cả nước. Theo thống kê, thành phố hiện có hơn 10 triệu xe máy và trên 1 triệu ô tô. Tốc độ đô thị hóa nhanh cùng sự gia tăng phương tiện cá nhân đã đẩy hạ tầng giao thông vào tình trạng quá tải.
Ông Bùi Hòa An, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh cho biết, ô nhiễm không khí đô thị đang diễn biến phức tạp, nồng độ các chất ô nhiễm có xu hướng gia tăng. Trong đó, hoạt động giao thông vận tải được xác định là nguồn phát thải chính. Có thời điểm, chỉ số chất lượng không khí (AQI) của thành phố lên tới ngưỡng 194, thuộc nhóm ô nhiễm cao.
Phát triển mạng lưới giao thông công cộng là metro để giảm ô nhiễm môi trường.
Phân tích về nguyên nhân ô nhiễm, TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam cho rằng, giao thông là nguồn gây ô nhiễm không khí hàng đầu tại hầu hết các đô thị, trong đó có Việt Nam. Đáng chú ý, nhiều phương tiện cũ vẫn lưu hành với mức phát thải lớn. “Một chiếc xe máy chạy xăng đời cũ có thể phát thải cao gấp 10 - 20 lần so với ô tô đạt chuẩn Euro 4 - 5”, ông Tùng cho biết.
Theo ông Tùng, tại TP Hồ Chí Minh, với mật độ giao thông dày đặc và hàng triệu xe máy đang lưu hành, xe máy vẫn là nguồn phát thải chính. Thực tế, số lượng phương tiện lớn, trong đó có nhiều xe chất lượng thấp, khiến lượng phát thải ô nhiễm không khí có xu hướng gia tăng.
Ông Tùng cũng nhấn mạnh, giảm ô nhiễm không khí là quá trình lâu dài, đòi hỏi các giải pháp đồng bộ và quyết liệt. Nếu không hành động sớm, tình trạng ô nhiễm sẽ ngày càng nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và môi trường sống. “Không khí sạch không tự nhiên có mà phải đánh đổi bằng sự thay đổi trong thói quen, chính sách và cách phát triển đô thị, giao thông theo hướng bền vững”, ông Tùng nói.
Đầu tư cho giao thông xanh
Trước thực trạng ô nhiễm không khí ngày càng gia tăng, TP Hồ Chí Minh đang từng bước triển khai các giải pháp chuyển đổi hệ thống giao thông theo hướng xanh và bền vững. Đây không chỉ là yêu cầu cấp bách về môi trường mà còn là điều kiện để bảo đảm chất lượng sống và sự phát triển lâu dài của đô thị.
Một trong những trọng tâm là chuyển đổi phương tiện giao thông sang năng lượng sạch. Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, hiện thành phố có hơn 13.000 xe taxi điện, chiếm khoảng 71% tổng số taxi; hơn 600 xe buýt điện, tương đương khoảng 26% đội xe buýt. Bên cạnh đó, khoảng 25.000 xe máy công nghệ cũng đã chuyển sang sử dụng điện, cho thấy xu hướng chuyển đổi đang diễn ra rõ rệt.
Không chỉ dừng lại ở kết quả bước đầu, TP Hồ Chí Minh đặt mục tiêu từ năm 2030, 100% xe taxi đầu tư mới sẽ sử dụng điện hoặc năng lượng xanh. Thành phố cũng đang nghiên cứu đưa vào sử dụng các loại nhiên liệu sạch như hydro nhằm đa dạng hóa giải pháp giảm phát thải trong lĩnh vực giao thông.
Cần nhanh chóng kiểm soát ngay các nguồn phát thải để giảm ô nhiễm không khí.
Đáng chú ý, quá trình chuyển đổi không chỉ diễn ra ở cấp độ phương tiện mà còn được thúc đẩy bằng các chính sách cụ thể. Th.S Lê Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm Tư vấn ứng dụng thuộc Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh (HIDS) cho biết, đơn vị đang hoàn thiện đề án chuyển đổi xe 2 bánh từ xe xăng sang xe điện cho toàn bộ tài xế công nghệ. Theo lộ trình dự kiến, từ năm 2026, thành phố sẽ hạn chế tài xế sử dụng xe xăng đăng ký mới tham gia các nền tảng vận tải, đồng thời cho phép các tài xế hiện hữu có thời gian chuyển đổi trong 3 năm (2026 - 2028).
Cùng với đó, các chính sách hỗ trợ tài chính đang được nghiên cứu nhằm giảm gánh nặng chi phí cho người dân, như miễn lệ phí trước bạ, miễn thuế giá trị gia tăng đối với xe điện và triển khai các gói vay ưu đãi để khuyến khích tài xế chuyển đổi phương tiện.
Song song với chuyển đổi phương tiện, TP Hồ Chí Minh xác định phát triển giao thông công cộng là trụ cột trong chiến lược giao thông xanh. Thành phố đang đẩy nhanh tiến độ các tuyến đường sắt đô thị (metro), mở rộng mạng lưới xe buýt điện và các dịch vụ kết nối nhằm hình thành hệ thống vận tải công cộng đồng bộ, giảm dần sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
Hạ tầng năng lượng cho xe điện cũng đang được chú trọng đầu tư. Việc phát triển hệ thống trạm sạc và tủ đổi pin trên toàn địa bàn được xem là yếu tố then chốt để thúc đẩy người dân chuyển sang sử dụng phương tiện điện. Tuy nhiên, thực tế cho thấy hạ tầng này vẫn chưa theo kịp tốc độ gia tăng của phương tiện điện, đặt ra yêu cầu phải đầu tư đồng bộ trong thời gian tới.
Theo định hướng dài hạn, mô hình giao thông xanh của TP Hồ Chí Minh sẽ dựa trên ba trụ cột chính gồm: Giao thông công cộng, phương tiện điện và giao thông phi cơ giới như xe đạp, đi bộ. Đây được xem là nền tảng để xây dựng hệ thống giao thông bền vững, giảm phát thải và thân thiện với môi trường.
Ông Bùi Xuân Cường, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh cho biết, thành phố đang hoàn thiện khung pháp lý về giao thông xanh, trong đó tập trung vào tiêu chuẩn khí thải, vùng phát thải thấp và quy chuẩn hạ tầng trạm sạc. Đồng thời, các quy định về an toàn điện, phòng cháy chữa cháy và cơ chế thu hồi, tái chế pin cũng đang được xây dựng nhằm bảo đảm phát triển bền vững.
Tuy vậy, quá trình chuyển đổi giao thông xanh vẫn đối mặt với nhiều thách thức như chi phí đầu tư phương tiện còn cao, hạ tầng chưa đồng bộ và thói quen sử dụng phương tiện cá nhân chưa dễ thay đổi. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân.
Theo TS Phan Lê Bình, chuyên gia giao thông đô thị, để đạt hiệu quả, TP Hồ Chí Minh cần lấy giao thông công cộng làm xương sống, kết hợp với phương tiện điện và từng bước hạn chế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Khi hệ thống metro và xe buýt được phát triển đồng bộ, người dân sẽ có thêm lựa chọn thay thế, qua đó giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường.
Trong bối cảnh đó, sự chuyển dịch của thị trường và người dân sang sử dụng xe điện đang trở thành tín hiệu rõ nét, mở ra những thay đổi đáng chú ý trong thói quen đi lại tại đô thị lớn nhất cả nước.
Bài 2: Sôi động thị trường xe máy điện