Kỷ niệm 30 năm báo Khoa học & công nghệ, TTXVN: Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm

Ngày 18 tháng 5 năm nay, Tuần tin Khoa học và Công nghệ - TTXVN kỷ niệm 30 năm ngày ra số đầu tiên, tiền thân của Khoa học và Công nghệ.

Ngay trong hoàn cảnh đất nước còn chia cắt, chiến tranh gian khổ phải dành toàn lực, kể cả lực thông tin cho nhiệm vụ chiến lược hàng đầu - đánh thắng giặc Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc, Bộ biên tập TTXVN đã tính đến việc ra 2 tờ Tin tham khảo kinh tế thế giới và Tin tham khảo khoa học kỹ thuật. Trong hoàn cảnh đói lả về nguồn thông tin kinh tế và khoa học kỹ thuật lúc đó, đội ngũ cán bộ nghèo nàn, chưa am hiểu nhiều về chuyên ngành và ngoại ngữ, thiếu giấy và vật tư in, việc ra 2 tờ tin nói trên in roneo và xelen cho thấy tầm nhìn và ý chí chính trị của Bộ biên tập TTXVN.

Trước khi được ghép thành tờ Tin tham khảo Khoa học kỹ thuật và kinh tế thế giới thì tờ Tin tham khảo khoa học kỹ thuật được xuất bản với sự trợ giúp của Ủy ban khoa học Nhà nước, tin tức còn sơ sài, nguồn chủ yếu là từ tờ tin tham khảo kinh tế, tham khảo KHKT của TASS, têlêtip của TASS và Tân Hoa xã, sau được bổ sung một số tờ tạp chí chuyên ngành bằng tiếng Anh, Nga, Pháp và Đức. Lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam, nhất là báo chí chuyên ngành Khoa học kỹ thuật, sau ngày thống nhất đất nước ghi nhận cái tên Bản tin Khoa học kỹ thuật và kinh tế thế giới, dù chưa phải là một tờ báo nhưng vào thời điểm lịch sử cụ thể đã đáp ứng được nhu cầu tìm hiểu, học hỏi, vận dụng khoa học kỹ thuật khi đất nước vừa ra khỏi chiến tranh gian khổ, nhu cầu phát triển khoa học công nghệ và kinh tế rất cấp bách.

Nói như Tổng Giám đốc TTXVN Nguyễn Đức Lợi trong dịp kỷ niệm 30 năm báo Thể thao & văn hóa, một người anh em sinh ba của Tuần tin Khoa học và Công nghệ (gồm Thể thao & Văn hóa, Tuần tin tức - nay là báo Tin tức - và Tuần tin Khoa học và Công nghệ), sự ra đời của 3 tờ tuần tin “đã đánh dấu một bước đột phá táo bạo và sáng tạo của TTXVN trong việc phổ biến và khai thác giá trị gia tăng từ các nguồn tin phong phú của mình để phục vụ cho các nhu cầu đa dạng của công chúng”. Không táo bạo và sáng tạo thì lãnh đạo cơ quan TTXVN - “ngân hàng thông tin” chuyên cung cấp thông tin tham khảo cho lãnh đạo các cấp và thông tin phổ biến cho đài báo không thể “chạy” được giấy phép và vật tư in vô cùng khan khiếm thời đó để ra ba tờ tuần tin phát hành rộng rãi. Bây giờ các phóng viên, biên tập và đặc biệt những người làm công tác phát hành không thể tưởng tượng nổi trong cơn khát thông tin của độc giả lúc đó, nhiều số tuần Khoa học kỹ thuật - Kinh tế thế giới phát hành tới 13 vạn bản, các số chuyên đề in vào dịp lễ Tết với giấy phép in nhất thời được Vụ Báo chí Bộ Văn hóa quy định in 2.000 bản thì con số thực in lên tới 7 - 10 vạn bản. Báo lúc đầu còn in 1 mầu rồi tiến tới 2 mầu, ảnh minh họa còn nghèo, rồi cũng tiến tới “chơi sang” thuê họa sĩ trình bày, vẽ minh họa để tờ báo sinh động.

Thời bao cấp cuộc sống kham khổ nhưng làm báo rất sướng, sáng nào cũng có anh em cán bộ các công ty thuộc Bộ Ngoại thương sang “xé tin” sàng lọc giá kim loại, gạo, cà phê, chè... trên thị trường Luân Đôn và Hồng Công; cán bộ Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước sang chép tỷ giá hối đoái, chỉ số Dow Jones... ; các nhà khoa học như giáo sư Nguyễn Tấn Di Trọng sang liên tục khi vào mùa trao giải Nobel. Hầu như tuần nào mỗi khi phát hành báo chúng tôi đều được tiếp khách là cán bộ Ủy ban Kế hoạch nhà nước, Ủy ban Khoa học nhà nước, các bộ ngành... mang giấy giới thiệu đến tìm những số báo cũ, tra cứu thông tin gốc, đặt bài đặt tin cho các tạp chí chuyên ngành. Cán bộ biên tập nhiều khi phải vắt óc tìm tòi, tra cứu, sáng tạo thêm những thuật ngữ chuyên ngành y, vật lý, hóa học, thiên văn... trong nguyên bản tiếng Nga, tiếng Anh, tiếng Pháp... mà tiếng Việt chưa có từ tương đương.

Hữu ích và lý thú nhất có lẽ là mối liên hệ với độc giả. Khi mới phát hành báo, Tòa soạn còn đang loay hoay xác định đề tài, nội dung, đối tượng độc giả - nhà khoa học, trí thức, những người làm công tác nghiên cứu hay độc giả rộng rãi... thì đã có thắc mắc đất nước đang thiếu hạt gạo, hạt muối, hạt nước sao các ông nói toàn các hạt cơ bản và chuyện trăng sao trên trời (thiên văn vũ trụ)... Có đồng nghiệp cũng làm thông tin khoa học gọi điện chất vấn “virus là thuật ngữ sinh học sao các ông lại viết virus máy tính”... Niềm tự hào và khích lệ nhất đối với cán bộ Tòa soạn báo là những bức thư khen ngợi, động viên của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước, các đồng chí Bộ trưởng quan tâm đến sự nghiệp phát triển khoa học kỹ thuật nước nhà...

Hơn 30 năm, đội ngũ phóng viên biên tập làm thông tin khoa học kỹ thuật và kinh tế của TTXVN đã miệt mài dám nghĩ dám làm, có người tự học thêm 1 - 2 ngoại ngữ và kiến thức chuyên ngành hẹp... vừa viết tin bài, dịch tài liệu, sửa bài, theo dõi khâu chế bản và in, đi bỏ báo tại các quầy, gửi báo tới các điểm bưu điện văn hóa xã tại các huyện nghèo trên cả nước, phấn đấu đưa được hàng triệu tin bài về khoa học công nghệ góp phần nâng cao dân trí cho đông đảo người đọc, gợi mở nhiều ý tưởng sáng tạo cho các nhà khoa học... Trong kỷ nguyên của kỹ thuật số và công nghệ thông tin, trước sự cạnh tranh về thông tin, về phát hành, Tuần tin Khoa học và Công nghệ đã kiên trì tôn chỉ mục đích, không sa đà vào xu hướng lá cải, thương mại hóa... mà tìm hướng phát triển bền vững và ổn định như rút số ấn phẩm hằng tuần, tăng trang số ấn phẩm tháng, tham gia làm chương trình Khoa học và Công nghệ trên Truyền hình Thông tấn, nghiên cứu triển khai trang thông tin điện tử...

Trên thực tế, khoa học, công nghệ, kỹ thuật đang hiện diện ngày càng nhiều trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, sản xuất, học tập và tác động đến mọi mặt trong cuộc sống của mỗi người. Nhiều vấn đề bức xúc trong sản xuất, đời sống liên quan đến khoa học, công nghệ chưa được nhận thức và giải quyết kịp thời, đúng đắn, ảnh hưởng không nhỏ đến cuộc sống của người dân và sự phát triển của đất nước. Trong khi đó, hoạt động thông tin trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật còn chưa được đẩy mạnh. Đặc biệt là thông tin mang tính định hướng, thông tin phản hồi giúp cơ quan chức năng nắm bắt việc thực hiện các chính sách, chiến lược, kế hoạch... về khoa học, công nghệ trong đời sống, sản xuất... giúp cho công tác quản lý nhà nước và thúc đẩy việc nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất, đời sống còn thiếu và yếu. Bên cạnh đó, cũng chưa có nhiều kênh thông tin mang tính phổ biến khoa học - công nghệ, hướng dẫn kỹ thuật trong sản xuất và đời sống...

Điều đó vừa là thách thức, nhưng cũng đồng thời là điều kiện để ấn phẩm Khoa học và Công nghệ có thể phát triển nếu biết nắm bắt thời cơ, phát huy nội lực của ngành và của chính mình cũng như hòa nhịp được vào xu hướng phát triển của báo chí và đáp ứng được nhu cầu của bạn đọc.

Vũ Trung Hương (Nguyên TBT Khoa học & Công nghệ)