Công nhân làm việc tại nhà máy lọc dầu ở tỉnh Wasit, Iraq. Ảnh: THX/TTXVN
Tuy nhiên, các biến động gần đây tại Trung Đông, đặc biệt sau các hoạt động quân sự nhằm vào Iran, đang làm rung chuyển cấu trúc đó. Từ góc nhìn phân tích kinh tế năng lượng, những diễn biến hiện nay không chỉ là một cuộc khủng hoảng khu vực, mà còn phản ánh một tiến trình tái cấu trúc rộng lớn hơn trong trật tự năng lượng quốc tế.
Iran từ lâu đã đóng vai trò quan trọng trong hệ thống năng lượng toàn cầu, không chỉ vì trữ lượng dầu khí mà còn vì vị trí chiến lược của quốc gia này trong khu vực Vịnh Ba Tư. Tuy nhiên, chính sách của Tehran đã khiến nước này bị cô lập trong nhiều năm. Khi căng thẳng leo thang và các hoạt động quân sự gia tăng, điểm nghẽn chiến lược quan trọng nhất trở thành eo biển Hormuz. Khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu và một phần lớn khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua hành lang hàng hải hẹp này. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây đều lập tức tác động đến giá năng lượng và các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy nhiên, sự thay đổi trong trật tự năng lượng không bắt đầu tại Hormuz. Trong những tháng gần đây, chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã tiến hành các bước đi nhằm điều chỉnh quan hệ năng lượng tại Tây Bán Cầu, đặc biệt là với Venezuela. Quốc gia Nam Mỹ này sở hữu trữ lượng dầu thô đã được chứng minh lớn nhất thế giới. Khi các điều chỉnh chính sách cho phép một phần dầu Venezuela quay trở lại thị trường quốc tế, cấu trúc cung ứng dầu mỏ bắt đầu thay đổi. Việc tái đưa nguồn cung này vào hệ thống thương mại toàn cầu đã làm biến động thị trường dầu bị chi phối bởi các nguồn cung bị trừng phạt.
Một yếu tố quan trọng khác nằm ở mối quan hệ năng lượng giữa Iran và Trung Quốc. Trong những năm gần đây, Trung Quốc đã trở thành khách hàng lớn nhất của dầu mỏ Iran, mua phần lớn lượng xuất khẩu của Tehran thông qua các mạng lưới thương mại phức tạp. Quan hệ này tạo ra một vòng phụ thuộc lẫn nhau: Iran cần Trung Quốc để duy trì nguồn thu ngoại tệ, trong khi Trung Quốc tận dụng nguồn dầu giá thấp từ Iran để giảm chi phí năng lượng. Tuy nhiên, khi dòng chảy dầu mỏ từ Iran bị gián đoạn, Bắc Kinh phải tìm kiếm nguồn cung thay thế với chi phí cao hơn, qua đó làm gia tăng áp lực trên thị trường năng lượng toàn cầu.
Sự thay đổi này cũng ảnh hưởng đến Nga. Trong bối cảnh các lệnh trừng phạt phương Tây, Nga đã chuyển phần lớn xuất khẩu dầu sang châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ. Khi Trung Quốc phải điều chỉnh chiến lược năng lượng của mình do những biến động liên quan đến Iran, cấu trúc thị trường dầu giá chiết khấu giữa Nga và Iran cũng bắt đầu thay đổi. Hai quốc gia này hiện đang cạnh tranh để bán dầu cho cùng một nhóm khách hàng, khiến giá bán bị giảm sâu hơn và làm suy yếu một phần lợi ích kinh tế của họ.
Những biến động trong thị trường năng lượng còn gắn liền với các liên minh địa chính trị. Các hành động quân sự của Iran nhằm vào nhiều quốc gia trong khu vực đã tạo ra cơ sở chính trị cho việc tăng cường hợp tác an ninh giữa các nước Trung Đông với Mỹ và Israel. Điều này có thể thúc đẩy các cấu trúc hợp tác mới trong khu vực, bao gồm khả năng mở rộng các thỏa thuận ngoại giao và an ninh đã hình thành trong những năm gần đây.
Từ góc nhìn chiến lược dài hạn, năng lượng không còn chỉ là vấn đề kinh tế. Nó trở thành một công cụ địa chính trị quyết định. Khi các nguồn cung bị gián đoạn và các tuyến vận chuyển chiến lược bị đe dọa, các quốc gia buộc phải điều chỉnh lại quan hệ thương mại, an ninh và ngoại giao của mình. Trong bối cảnh đó, những chính sách năng lượng của Mỹ có thể tạo ra ảnh hưởng vượt xa thị trường dầu mỏ, tác động trực tiếp đến cấu trúc quyền lực quốc tế.
Cuối cùng, điều đang diễn ra hiện nay không chỉ là sự suy yếu của một chế độ hay một cuộc khủng hoảng khu vực. Nó là một quá trình tái phân bổ quyền lực trong hệ thống năng lượng toàn cầu. Khi các tuyến vận chuyển, những liên minh chiến lược và các nguồn cung dầu khí thay đổi cùng lúc, trật tự năng lượng mới sẽ định hình lại cán cân quyền lực giữa các cường quốc trong nhiều thập niên tới.