Chuẩn hóa nền tảng kỹ thuật cho di sản thủ công
Việc chuẩn hóa các yếu tố kỹ thuật của trang phục truyền thống không chỉ phục vụ lưu giữ giá trị di sản, mà còn mở ra khả năng đưa những giá trị này tham gia sâu hơn vào đời sống sáng tạo đương đại. Khi cấu trúc, tỷ lệ, chất liệu và các yếu tố mỹ thuật được hệ thống hóa, nhà thiết kế có thể tiếp cận di sản trên nền tảng dữ liệu rõ ràng thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm cá nhân hoặc những tư liệu rời rạc.
Nghệ nhân Phạm Văn Tuyền giới thiệu về cổ phục đến khách tham quan.
Trong lĩnh vực thời trang, đây là điều kiện quan trọng để duy trì sự cân bằng giữa bảo tồn và đổi mới. Di sản không chỉ được phục dựng như một hiện vật trưng bày mà có thể trở thành nguồn cảm hứng để phát triển các sản phẩm mới, phù hợp với nhu cầu hiện đại nhưng vẫn bảo đảm sự tôn trọng giá trị nguyên bản.
Một minh chứng cho hướng tiếp cận này là quá trình chuẩn hóa áo dài ngũ thân do nghệ nhân Phạm Văn Tuyền (Năm Tuyền), Chi hội trưởng Chi hội Di sản văn hóa áo dài TP Hồ Chí Minh khởi xướng và triển khai. Từ nghiên cứu kỹ thuật may đo truyền thống, ông từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu về cấu trúc rập, tỷ lệ vách áo và các yếu tố mỹ thuật của cổ phục, tạo cơ sở kết nối giữa kỹ nghệ thủ công với phương thức thiết kế hiện đại.
Theo nghệ nhân Phạm Văn Tuyền, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, còn yếu tố quyết định vẫn là tính chính xác của dữ liệu và sự am hiểu về giá trị di sản. Khi các thông tin về trang phục được nghiên cứu, đối chiếu và kiểm chứng đầy đủ, các công cụ thiết kế số mới có thể phát huy hiệu quả trong việc tái hiện và phát triển sản phẩm mới.
"Máy móc có thể giúp lưu trữ, mô phỏng và xử lý thông tin nhanh hơn, nhưng để xác định một trang phục có đúng với tinh thần truyền thống hay không vẫn cần đến kiến thức, kinh nghiệm của người làm nghề, nhà nghiên cứu và nghệ nhân", nghệ nhân Phạm Văn Tuyền nhấn mạnh.
Từ nền tảng dữ liệu được chuẩn hóa, áo dài ngũ thân có thêm điều kiện ứng dụng các công nghệ như thiết kế 3D, thực tế ảo (VR) hay trí tuệ nhân tạo (AI). Những công cụ này giúp mở rộng khả năng tiếp cận di sản trong nghiên cứu, đào tạo và giới thiệu tới công chúng bằng các phương thức trực quan hơn.
Tuy nhiên, các chuyên gia văn hóa cho rằng, công nghệ không thay thế vai trò của con người, mà hỗ trợ quá trình sáng tạo dựa trên nền tảng tri thức đã được thẩm định. Với những lĩnh vực gắn với lịch sử và bản sắc dân tộc, chất lượng dữ liệu đầu vào có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế cách hiểu hoặc tái hiện sai lệch.
Mở rộng không gian sáng tạo từ dữ liệu di sản
Thực tế từ bộ sưu tập "Trở về cố đô 5 - Sắc tím kinh kỳ" của nghệ nhân Phạm Văn Tuyền ra mắt tại Tuần lễ Áo dài Huế cho thấy khả năng kết hợp giữa nghiên cứu cổ phục và sáng tạo đương đại. Dựa trên các yếu tố tạo hình của trang phục triều Nguyễn như áo Nhật Bình, Long bào, Phượng bào, áo tấc nam và áo ngũ thân, bộ sưu tập đã khai thác màu sắc, bố cục và chất liệu lụa tơ tằm để phát triển những thiết kế ứng dụng mới.
Một số mẫu áo dài trong bộ sưu tập Trở về cố đô 5 - Sắc tím kinh kỳ.
Giá trị của bộ sưu tập không chỉ nằm ở việc tái hiện hình ảnh cổ phục mà còn ở khả năng chuyển hóa các yếu tố truyền thống thành sản phẩm phù hợp với đời sống hiện đại. Sự kết hợp giữa nghiên cứu lịch sử, kỹ thuật xử lý chất liệu và tư duy thiết kế giúp trang phục truyền thống tiếp cận gần hơn với công chúng.
Từ hệ thống quy chuẩn được xây dựng, áo dài ngũ thân có thêm cơ sở để chuyển từ một sản phẩm phụ thuộc nhiều vào tay nghề cá nhân sang mô hình thiết kế có dữ liệu tham chiếu rõ ràng. Những yếu tố như phom dáng, tỷ lệ, màu sắc, chất liệu từng dựa nhiều vào kinh nghiệm của người thợ nay có thể được nghiên cứu, mô phỏng và ứng dụng trong quy trình sáng tạo mới.
Theo các chuyên gia, dữ liệu chuẩn hóa giúp nhà thiết kế không chỉ khai thác hình thức bên ngoài của di sản mà còn hiểu rõ hơn về cấu trúc, kỹ thuật và giá trị văn hóa bên trong. Đây là cơ sở để phát triển các sản phẩm mới đúng tinh thần truyền thống, tránh việc sử dụng yếu tố cổ phục một cách tùy tiện hoặc sai lệch.
Nghệ nhân Phạm Văn Tuyền cho rằng, dù AI có thể hỗ trợ kể lại câu chuyện về trang phục, nhưng con người vẫn giữ vai trò thẩm định tính chính xác của câu chuyện đó.
"Trí tuệ nhân tạo có thể giúp kể lại câu chuyện về trang phục, nhưng người làm nghề phải xác định được câu chuyện đó có đúng với lịch sử, kỹ thuật và tinh thần của di sản hay không. Công nghệ không thể thay thế được sự thẩm định của con người", nghệ nhân chia sẻ.
Ở góc độ công nghiệp văn hóa, chuẩn hóa dữ liệu áo dài ngũ thân còn mở ra khả năng ứng dụng trong nhiều lĩnh vực. Trong điện ảnh, dữ liệu chuẩn giúp phục dựng trang phục lịch sử chính xác hơn; trong giáo dục, tạo công cụ trực quan để giới thiệu văn hóa truyền thống; trong du lịch, góp phần phát triển các sản phẩm trải nghiệm gắn với câu chuyện trang phục Việt.
Giá trị của quá trình này không chỉ nằm ở việc lưu giữ kỹ thuật may đo truyền thống, mà còn tạo cầu nối giữa nghệ nhân - những người nắm giữ tri thức di sản - với thế hệ sáng tạo mới. Khi kinh nghiệm nghề được chuyển hóa thành dữ liệu, di sản có thêm cơ hội tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.
Bài cuối: Xây dựng ngân hàng dữ liệu di sản số