Bước chuyển từ quản lý sang kiến tạo, từ điều hành sang dẫn dắt

Bước ngoặt từ tư duy thể chế

Sau hơn một thập kỷ thực hiện Luật Thủ đô, thực tiễn phát triển cho thấy nhiều điểm nghẽn của Hà Nội không đơn thuần nằm ở hạ tầng hay nguồn lực mà chủ yếu bắt nguồn từ giới hạn thể chế. Chính vì vậy, việc sửa đổi Luật lần này được xác định không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật mà hướng tới xây dựng một khuôn khổ pháp lý vượt trội, ổn định và dài hạn.

Trao đổi với báo chí, Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) Nguyễn Quốc Hoàn cho biết, dự thảo Luật Thủ đô có nhiều mục tiêu. Một trong những mục tiêu lớn nhất của lần sửa đổi là “chuyển giao quyền chủ động thiết kế chính sách cho Hà Nội” thay vì chỉ thực thi các quy định chung như trước đây. Cách tiếp cận này đánh dấu sự thay đổi căn bản trong mô hình quản trị đô thị, Hà Nội không còn là nơi áp dụng chính sách một chiều mà trở thành chủ thể kiến tạo chính sách phù hợp đặc thù của một đô thị đặc biệt.

Một số mục tiêu trọng điểm khác là việc hoàn thiện những thiết chế, thể chế đặc thù, vượt trội cho Thủ đô để bảo đảm có một cơ chế ổn định lâu dài và đáp ứng được mục tiêu phát triển 100 năm, phù hợp vị trí là đô thị đặc biệt, trung tâm chính trị - hành chính của cả nước; xác lập vai trò thiết kế chính sách cho Hà Nội; thực hiện chủ trương phân quyền triệt để, toàn diện, gắn với trách nhiệm tài chính của Hà Nội theo phương châm "địa phương biết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm"...

Ở góc độ địa phương, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Trương Việt Dũng nhấn mạnh: “Đây không phải là tăng thêm quyền mà là giao quyền để Hà Nội tự quyết và tự chịu trách nhiệm”. Sự chuyển dịch này không chỉ mang ý nghĩa về quản lý mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực điều hành và trách nhiệm giải trình của chính quyền đô thị.

Dự thảo luật đề xuất phân cấp 192 thẩm quyền cho Hà Nội song các chuyên gia cho rằng, điều quan trọng không nằm ở số lượng mà ở phạm vi và chất lượng phân quyền. Các nội dung phân quyền tập trung vào những lĩnh vực then chốt như, tổ chức bộ máy, ban hành chính sách, quy hoạch đô thị và tài chính - đầu tư. Đây là những trụ cột quyết định khả năng chủ động của thành phố trong quản lý và phát triển. Đặc biệt, quyền chủ động về quy hoạch được xem là “chìa khóa” để xử lý các vấn đề tích tụ lâu dài.

Theo bà Nguyễn Phương Thủy, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, dự thảo Luật trao cho Hà Nội quyền chủ động rõ nét trên 4 phương diện lớn: Tổ chức bộ máy và nhân sự; thể chế và chính sách; quy hoạch và quản lý không gian đô thị; tài chính và đầu tư. Nếu không làm tốt quy hoạch, việc giải quyết các vấn đề về giao thông, hạ tầng hay môi trường sẽ khó đạt hiệu quả bền vững.

Ở góc nhìn chuyên gia, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam Phan Đăng Sơn nhận định, những hạn chế của đô thị hiện nay “xét đến cùng là hệ quả của thể chế, chứ không phải nguyên nhân gốc rễ nằm ở hạ tầng”. Do đó, mở rộng không gian thể chế chính là điều kiện tiên quyết để Hà Nội chuyển hóa các áp lực đô thị thành động lực phát triển.

Bên cạnh đó, cơ chế cho phép Hà Nội ban hành chính sách đặc thù, thậm chí khác với quy định hiện hành, tạo ra dư địa để thành phố chủ động hơn trong giải quyết các vấn đề phát sinh từ thực tiễn.

Thí điểm chính sách và bài toán thực thi

Một điểm mới đáng chú ý của Luật Thủ đô (sửa đổi) là cơ chế thí điểm chính sách linh hoạt. Theo bà Nguyễn Phương Thủy, đây là “cách tiếp cận hiện đại trong xây dựng chính sách”, cho phép thử nghiệm có kiểm soát, đánh giá thực tiễn trước khi nhân rộng. Trong bối cảnh các mô hình kinh tế số, đô thị thông minh, quản trị dữ liệu phát triển nhanh, cơ chế này giúp rút ngắn độ trễ chính sách, tránh bỏ lỡ cơ hội phát triển.

Tuy nhiên, cùng với việc trao quyền, vấn đề cốt lõi được đặt ra là năng lực thực thi. Đại diện Bộ Tư pháp cho rằng, Hà Nội sẽ phải “vừa là người thiết kế chính sách, vừa là người tổ chức thực thi”, trong khi khối lượng công việc và yêu cầu đổi mới rất lớn. Dự kiến, để triển khai luật, thành phố sẽ phải ban hành khoảng 150 văn bản quy phạm pháp luật. Điều này đòi hỏi đội ngũ cán bộ, công chức không chỉ nắm vững quy định mà còn phải có tư duy chính sách, năng lực dự báo và khả năng kiến tạo giải pháp.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) có 192 thẩm quyền từ Trung ương được phân cấp cho chính quyền Hà Nội, trong đó, 141 thẩm quyền là nội dung phân quyền mới, chưa có trong quy định hiện hành. Nhiều thẩm quyền quan trọng được giao trực tiếp cho HĐND và UBND thành phố, mở ra dư địa lớn để Thủ đô chủ động hơn trong quản lý và phát triển đô thị.

Ở góc độ triển khai, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng cho biết, nhu cầu đầu tư cho phát triển hạ tầng và đô thị là rất lớn. Giai đoạn 2026-2030, Hà Nội cần khoảng 5 triệu tỷ đồng, trong đó, khoảng 2/3 dự kiến huy động từ nguồn lực xã hội; đến năm 2045, con số này có thể lên tới 25 triệu tỷ đồng. Để đáp ứng yêu cầu đó, dự thảo Luật đã thiết kế các cơ chế huy động đa dạng, từ ngân sách, xã hội hóa, hợp tác công - tư đến khai thác hiệu quả tài nguyên đô thị và dữ liệu.

Nhiều ý kiến từ các chuyên gia và một số lãnh đạo sở, ngành Hà Nội đều cho rằng, để Luật Thủ đô thực sự đi vào cuộc sống, cần đồng thời bảo đảm nhiều điều kiện chất lượng quy hoạch, năng lực cán bộ, nguồn lực tài chính và cơ chế giám sát, minh bạch. Có thể thấy, Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ là công cụ pháp lý mà còn là bước chuyển trong mô hình quản trị đô thị. Lần đầu tiên, Hà Nội được trao quyền chủ động thiết kế chính sách và chịu trách nhiệm toàn diện về phát triển.

Từ góc độ thể chế, đây là bước chuyển từ quản lý sang kiến tạo, từ điều hành sang dẫn dắt. Thành công của luật vì thế không chỉ phụ thuộc vào thiết kế chính sách mà còn nằm ở năng lực thực thi và quyết tâm hành động của chính quyền Thủ đô.