Phát triển văn hóa đọc trong thời đại số

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh phát triển văn hóa là nền tảng, là nguồn lực nội sinh quan trọng của đất nước, thì việc phát triển văn hóa đọc trong giai đoạn hiện nay không chỉ nuôi dưỡng tri thức, mà còn góp phần trực tiếp đưa nghị quyết vào đời sống.

Văn hóa đọc - trụ cột của xã hội tri thức

Từ lâu, sách đã được xem là kho tàng tri thức của nhân loại, nơi kết tinh những giá trị bền vững về tư duy, đạo đức và kinh nghiệm sống. Trong bối cảnh hiện nay, khi phát triển dựa trên tri thức trở thành xu thế tất yếu, vai trò của văn hóa đọc càng trở nên quan trọng, việc đọc sách giúp con người hình thành tư duy hệ thống, khả năng phân tích và phản biện, tiếp nhận thông tin và có năng lực nhận thức để thích ứng với xã hội…

Nhà văn Đào Bá Đoàn, Phó Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà Xuất bản Hội Nhà văn nhận định, sách và văn hóa đọc đang ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, không chỉ giới hạn trong lĩnh vực xuất bản mà đã trở thành một phong trào mang tính toàn dân. Thực tế cho thấy, tại nhiều trường học từ bậc tiểu học đến trung học cơ sở, các hoạt động hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam được tổ chức ngày càng thiết thực, hiệu quả, như quyên góp xây dựng thư viện, lan tỏa thói quen đọc trong học sinh, kết nối với các trung tâm thư viện, cơ quan hành chính và cộng đồng dân cư. Sự tham gia của đông đảo diễn giả, những người làm công tác truyền cảm hứng đọc sách, đã góp phần mở rộng ảnh hưởng của văn hóa đọc trong xã hội.

Trái với những lo ngại cho rằng văn hóa đọc đang suy giảm, nhà văn Đào Bá Đoàn cho rằng, thực tế hiện nay lại cho thấy một bức tranh tích cực, khả quan về sự phát triển của văn hóa đọc trong cộng đồng. Sự phát triển mạnh mẽ của ngành xuất bản với sự gia tăng đáng kể cả về số lượng và thể loại sách, mang đến cho độc giả nhiều lựa chọn hơn bao giờ hết. Sự phát triển của xuất bản điện tử cũng đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong thói quen tiếp cận tri thức, đặc biệt ở thế hệ trẻ - những người có xu hướng đọc trên nền tảng số thay vì sách in truyền thống. Cùng với đó, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các diễn giả, chuyên gia hoạt động trong lĩnh vực lan tỏa văn hóa đọc, với các chương trình chia sẻ tại trường học, khu dân cư, đã góp phần củng cố niềm tin vào triển vọng phát triển của văn hóa đọc trong thời gian tới.

Theo nhà văn Đào Bá Đoàn, có thể khẳng định rằng văn hóa đọc không những không suy giảm mà đang chuyển mình mạnh mẽ, thích ứng với bối cảnh mới. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy một nền tảng vững chắc để tiếp tục xây dựng và phát triển xã hội học tập trong tương lai.

Tiến sĩ Đỗ Anh Đức, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ví việc đọc sách giống như "nuôi dưỡng" trí óc. Nếu không đọc, đầu óc sẽ không được "ăn", dẫn đến trí tuệ không thể phát triển. Nhưng khi đã "nạp" kiến thức, chúng ta cũng cần "tiêu hóa", tức là phải có trải nghiệm, chia sẻ, tương tác hoặc tái sáng tạo lại nội dung… Đó chính là cách chúng ta biến những gì đã đọc thành giá trị của riêng mình…

Người trẻ tiếp cận văn hóa đọc trong kỷ nguyên số

Trong bối cảnh công nghệ phát triển, người trẻ đang có những cách tiếp cận văn hóa đọc linh hoạt và đa dạng hơn. Họ không chỉ đọc, mà còn tương tác, chia sẻ và tham gia vào quá trình sáng tạo nội dung.

Bà Vũ Phương Liên, Giám đốc Công ty Cổ phần Văn hóa và Truyền thông Liên Việt (Liên Việt Books) chia sẻ, nhu cầu đọc của giới trẻ không hề mất đi, mà đang chuyển dịch sang những hình thức mới. Những tác phẩm có nội dung hấp dẫn, chất lượng vẫn thu hút đông đảo độc giả trẻ. Điều này cho thấy nhu cầu khám phá tri thức và trải nghiệm của độc giả vẫn được duy trì, dù phương thức đã thay đổi.

Trong thời đại số, việc đọc không còn bó hẹp trong sách in, mà mở rộng sang sách điện tử, sách nói, podcast hay các nền tảng nội dung trực tuyến. Sự đa dạng này không làm suy giảm giá trị của văn hóa đọc, mà còn mở rộng không gian tiếp cận tri thức, giúp nhiều đối tượng có thể tiếp cận sách dễ dàng hơn.

Để thích ứng với xu hướng này, các nhà xuất bản cũng đang đổi mới mạnh mẽ. Những hình thức như sản xuất phim ngắn, podcast giới thiệu sách, hay đăng tải từng phần bản thảo trên mạng xã hội đang được triển khai nhằm thu hút độc giả trẻ. Đây không chỉ là giải pháp truyền thông, mà còn là cách tạo ra sự kết nối mới giữa sách và người đọc trong thời đại số.

Nhà văn Đức Anh, Giám đốc truyền thông công ty Inbook nhìn nhận thói quen đọc của công chúng, đặc biệt là giới trẻ, đang có sự chuyển dịch theo hướng đa dạng hơn, với xu hướng đọc trên các nền tảng số ngày càng phổ biến. Tuy vậy, nếu xét tổng thể, nhu cầu đọc vẫn đang gia tăng. Điều này cho thấy người trẻ vẫn quan tâm đến tri thức, chỉ là tiếp cận theo những cách khác nhau. Theo nhà văn trẻ Đức Anh, giá trị cốt lõi của việc đọc nằm ở khả năng mở rộng trải nghiệm vượt khỏi giới hạn cá nhân. Thông qua sách, con người có thể tiếp cận những không gian, thời gian và lát cắt đời sống mà bản thân không có cơ hội trải nghiệm trực tiếp.

Bà Trần Tố Uyên, đồng sáng lập và Giám đốc quốc gia STEAM for Vietnam Foundation, Giám đốc quốc gia AI for Vietnam, cho rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tác động mạnh mẽ đến cách tiếp cận tri thức của người trẻ. Tuy nhiên, thay vì phụ thuộc, người dùng cần chủ động khai thác công cụ này một cách hiệu quả. AI có thể hỗ trợ tổng hợp và kết nối thông tin, nhưng để tiếp nhận tri thức một cách sâu sắc, người đọc cần có tư duy phản biện và khả năng cảm nhận.

Theo bà Trần Tố Uyên, công nghệ đang tác động mạnh mẽ đến cách tiếp cận tri thức của người trẻ, nhưng hai yếu tố quan trọng mà công nghệ không thể thay thế là cảm xúc và khả năng truyền cảm hứng - những giá trị cốt lõi mà việc đọc sách đem lại cho con người.

Để văn hóa đọc tiếp tục phát triển trong thời đại số, các chuyên gia cho rằng, cần có sự chung tay của toàn xã hội, từ gia đình, nhà trường đến các cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Theo đó, gia đình cần hình thành thói quen đọc từ sớm cho trẻ, nhà trường cần gắn việc đọc với quá trình học tập, các đơn vị xuất bản cần tiếp tục đổi mới, sáng tạo để đưa sách đến gần hơn với công chúng. Đặc biệt, việc xây dựng các không gian đọc mở, phát triển thư viện số và tận dụng công nghệ để lan tỏa văn hóa đọc… là những hướng đi cần thiết.

Văn hoá đọc - con đường trực tiếp và hiệu quả nhất để lan tỏa tri thức

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã khẳng định, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực cho phát triển bền vững. Từ tinh thần của Nghị quyết 80 cho thấy, việc đẩy mạnh văn hóa đọc không chỉ là một hoạt động mang tính khuyến khích thói quen cá nhân, mà là một giải pháp thiết thực để đưa nghị quyết đi vào đời sống một cách thực chất và lâu dài.

Theo các chuyên gia, văn hóa đọc là con đường trực tiếp và hiệu quả nhất để lan tỏa tri thức, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện - một yếu tố cốt lõi mà Nghị quyết 80 hướng tới. Khi mỗi cá nhân có thói quen đọc, họ sẽ chủ động học tập, nâng cao nhận thức và năng lực thích ứng, hình thành công dân có tri thức, có bản lĩnh và có trách nhiệm. Đây chính là điều kiện để hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức, những năng lực này trở thành "tài sản" quan trọng của mỗi cá nhân.

Văn hóa đọc còn góp phần bồi đắp hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người - một trong những nội dung xuyên suốt của Nghị quyết 80. Thông qua sách, người đọc có cơ hội tiếp cận những giá trị nhân văn, những bài học về đạo đức, lối sống và bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi các luồng văn hóa ngoại nhập ngày càng đa dạng, việc duy trì và phát triển văn hóa đọc chính là cách để củng cố "sức đề kháng văn hóa", giúp mỗi cá nhân có khả năng chọn lọc, tiếp biến và giữ gìn bản sắc… Do đó, thúc đẩy văn hóa đọc chính là đầu tư cho phát triển dài hạn, là một "đòn bẩy mềm" để phát triển con người Việt Nam vừa có tri thức, vừa có kỹ năng và phẩm chất… phù hợp với định hướng và tinh thần mà Nghị quyết 80 hướng tới.