Học sinh TP Hồ Chí Minh thực hành các hoạt động STEM, lập trình và robotics, qua đó từng bước phát triển năng lực số, tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề trong môi trường có AI.
Khi AI bước vào lớp học
Một học sinh có thể dùng AI để tìm kiếm thông tin, giải một bài toán, viết một đoạn văn hay tạo một sản phẩm chỉ trong vài phút. Nhưng chính khả năng đó đang đặt ra một câu hỏi khó hơn cho nhà trường: Nếu máy có thể làm ngày càng nhiều việc mà trước đây học sinh phải tự làm thì giáo dục cần tập trung rèn luyện điều gì?
Đây không còn là câu hỏi mang tính dự báo. AI đã trở thành một phần của môi trường học tập và đang thay đổi cách học sinh tiếp cận kiến thức. TP Hồ Chí Minh cũng đã từng bước đặt vấn đề phát triển năng lực AI cho học sinh trong quá trình chuyển đổi số giáo dục. Theo hướng dẫn của Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh, việc triển khai giáo dục AI nhằm giúp học sinh có nhận thức đúng, hiểu đúng về AI, từng bước tiếp cận và sử dụng AI trong học tập, cuộc sống phù hợp, có trách nhiệm; đồng thời hình thành những năng lực thiết yếu của công dân số.
Trong quá trình phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, ông Trần Trọng Tuyên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh cho rằng, việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong giáo dục và phát triển nguồn nhân lực trẻ cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà trường, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan. Theo ông, những sáng kiến gắn giáo dục STEM với các vấn đề thực tiễn tạo thêm môi trường để học sinh phát triển khả năng sáng tạo, hình thành tư duy giải quyết vấn đề và chuẩn bị cho tương lai.
Điều đáng chú ý là cách tiếp cận này không đặt AI tách rời khỏi giáo dục STEM hay đổi mới sáng tạo. AI có thể trở thành công cụ để học sinh tìm kiếm, phân tích dữ liệu, lập trình, điều khiển robot, xây dựng sản phẩm và giải quyết những vấn đề cụ thể trong đời sống. Nhưng để làm được điều đó, trước hết học sinh phải có nền tảng năng lực số.
Ông Trần Trọng Tuyên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh phát biểu tại hội nghị gần đây.
Thực tế triển khai giáo dục công nghệ cũng cho thấy, AI không nhất thiết phải được đặt thành một môn học tách biệt. Ông Nguyễn Việt Trung, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Giáo dục KDI cho biết, đơn vị này triển khai giáo dục STEM qua không gian sáng chế từ năm 2017, giáo dục kỹ năng công dân số từ năm 2021 và đến năm 2022 đưa lập trình ứng dụng AI vào chương trình STEM. Trong giai đoạn 2024 - 2025, học sinh tiếp tục được tiếp cận AI thông qua các hoạt động AI Hackathon về đổi mới sáng tạo, khoa học kỹ thuật và robotics ứng dụng AI, với sự phối hợp của Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh.
Điểm đáng chú ý ở cách tiếp cận này là AI được đặt trong những hoạt động mà học sinh phải trực tiếp làm và giải quyết vấn đề, từ lập trình, robotics đến tự động hóa và IoT. Công nghệ vì thế không chỉ dừng ở một công cụ để tìm kiếm thông tin hay tạo nội dung, mà trở thành phương tiện để các em thử nghiệm ý tưởng, xây dựng sản phẩm và tìm cách giải quyết những vấn đề cụ thể trong đời sống.
Từ đây, câu hỏi quan trọng không còn là học sinh biết bao nhiêu công cụ AI mà là sau mỗi lần sử dụng công nghệ, các em có hiểu vấn đề hơn, biết đặt câu hỏi tốt hơn, tự đưa ra giải pháp và chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình hay không. Đây mới là thước đo để phân biệt việc biết sử dụng AI với thực sự làm chủ AI.
Không để AI làm thay việc học
Trong giáo dục, AI đang làm thay đổi không chỉ cách học sinh tiếp cận kiến thức mà cả cách nhà trường xác định và đánh giá năng lực. Vấn đề vì thế không phải đưa thêm bao nhiêu công cụ vào lớp học mà là sau mỗi hoạt động, học sinh hình thành được năng lực gì.
PGS.TS Nguyễn Văn Biên, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nghiệp vụ Sư phạm (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội), chỉ ra thực tế có nhiều ngày hội STEM, cuộc thi AI, câu lạc bộ robotics nhưng không phải hoạt động nào cũng xác định rõ năng lực cần hình thành và mức độ đạt được. Khi mục tiêu năng lực không rõ, việc đánh giá và nhân rộng mô hình cũng khó có cơ sở.
Trong khi công cụ AI thay đổi rất nhanh, chương trình giáo dục lại được xây dựng cho những chu kỳ dài. Vì vậy, thay vì chạy theo từng công cụ mới, nhà trường cần xác định trước năng lực cần hình thành rồi mới lựa chọn công nghệ phù hợp.
Khung năng lực số cho người học theo Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT gồm 6 miền, 24 năng lực thành phần và 8 bậc, từ cơ bản đến chuyên sâu. Khung nội dung giáo dục AI theo Quyết định số 3439/QĐ-BGDĐT ngày 15/12/2025 cũng phát triển theo cấp học: Tiểu học làm quen và nhận biết AI; THCS hiểu nguyên lý, tạo sản phẩm; THPT hướng tới thiết kế, thử nghiệm, cải tiến và đánh giá tác động của giải pháp AI. Điều này cho thấy, AI cần được đặt trong một lộ trình phát triển năng lực, thay vì trở thành tập hợp những công cụ rời rạc.
Các nghiên cứu được PGS.TS Nguyễn Văn Biên tổng hợp cũng củng cố cách tiếp cận này. Trong 14 nghiên cứu tác động kéo dài gần 20 năm, với dữ liệu của 771 - 776 học sinh thuộc 5 khối lớp tại 8 tỉnh, thành của Việt Nam và một bang của Đức, hiệu quả giáo dục phụ thuộc nhiều vào cách thiết kế nhiệm vụ và mốc so sánh hơn là tên gọi của phương pháp hay công cụ.
Một kết quả khác đáng chú ý là hơn 85% mức khác biệt về sự tiến bộ kiến thức không thể được giải thích chỉ từ năng lực thể hiện trong quá trình học tập. Nói cách khác, điểm số hay một bài làm hoàn chỉnh chưa đủ để cho biết học sinh thực sự có năng lực đến đâu.
Đáng lưu ý hơn, AI có thể tạo ra một bài làm nhanh, đúng và trình bày đẹp. Sản phẩm hoàn chỉnh chưa chắc cho thấy học sinh đã hiểu vấn đề, biết lập luận và có thể tự giải quyết vấn đề khi không có AI.
Vì vậy, nguyên tắc “học sinh làm trước, AI đối chiếu sau” trở nên quan trọng. AI có thể hỗ trợ suy nghĩ, kiểm tra hoặc mở rộng ý tưởng, nhưng không nên làm thay phần việc học sinh cần tự trải nghiệm để hình thành năng lực. Đánh giá cũng cần nhìn vào lập luận, phản biện, hợp tác và khả năng tự đánh giá, thay vì chỉ chấm sản phẩm cuối cùng.
Từ góc độ quản lý, TS. Lê Thanh Phong, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Giáo dục (Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh), lưu ý ba nhóm vấn đề khi AI đi vào trường học: Đạo đức, an toàn và quyền riêng tư; tư duy, cảm xúc và mục tiêu giáo dục; năng lực quản trị nhà trường. AI là xu thế khó đảo ngược, nhưng tích hợp thiếu kiểm soát có thể tạo tác động ngược với mục tiêu giáo dục.
Rủi ro lớn nhất là mục tiêu học tập bị chuyển từ phát triển năng lực sang hoàn thành sản phẩm. Khi “có đáp án” không còn đồng nghĩa với “đã hiểu”, học sinh cần được học cách kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng bản quyền và nhận diện những thiên lệch của AI.
Điều đó cũng đặt yêu cầu mới đối với giáo viên, không chỉ biết sử dụng công cụ AI mà phải biết lựa chọn và tích hợp công nghệ vào hoạt động học tập phù hợp với mục tiêu năng lực. Nhà trường đồng thời cần học liệu, hạ tầng và cơ chế quản trị phù hợp để giáo dục AI được triển khai có hệ thống.
Học sinh tại TP Hồ Chí Minh tham gia các cuộc thi UAV, vận dụng kiến thức công nghệ và lập trình để điều khiển thiết bị bay, rèn luyện tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.
Với TP Hồ Chí Minh, hiệu quả của giáo dục AI vì thế không nên đo bằng số công cụ được đưa vào trường học, số cuộc thi hay số sản phẩm được tạo ra, mà bằng sự tiến bộ của học sinh về tìm kiếm và đánh giá thông tin, sáng tạo, giải quyết vấn đề, phản biện và sử dụng công nghệ an toàn.
AI có thể đảm nhiệm phần việc “nhanh và rộng” như xử lý dữ liệu, gợi ý ý tưởng; còn những năng lực cốt lõi như tư duy, cảm xúc, phản biện và ra quyết định vẫn phải được hình thành từ chính quá trình học tập của con người.
Đó là ranh giới TP Hồ Chí Minh cần giữ khi đưa AI vào giáo dục: Công nghệ hỗ trợ quá trình học tập nhưng không thay thế quá trình hình thành năng lực và tư duy của học sinh.