Khi hai thế hệ cùng cần chăm sóc
Ở tuổi 47, chị V.U., nhân viên một công ty truyền thông tại TP Hồ Chí Minh, có con mới 13 tuổi. Ly hôn khi con vừa tròn một tuổi, chị một mình đi làm, nuôi con suốt nhiều năm qua. Công việc thường xuyên phải chạy theo tiến độ dự án khiến chị không ít lần căng thẳng, kiệt sức. Có lần bệnh nặng phải nằm viện ba ngày, chị đành gửi con nhờ bạn bè chăm sóc, đưa đón đi học. Trở về căn nhà chỉ có hai mẹ con, không người phụ giúp, chị bắt đầu lo lắng về cuộc sống khi mình già đi, sức khỏe không còn như trước.
Nỗi lo của chị V.U. cũng đặt ra vấn đề đối với những gia đình có con muộn: Khi cha mẹ bước vào tuổi già, con cái có thể vẫn đang trong giai đoạn học tập, lập nghiệp và chưa đủ khả năng tự chủ tài chính. Ngược lại, khi con cần người hỗ trợ chăm sóc, ông bà có thể đã quá lớn tuổi.
Tiến sĩ Gordon Ingram, giảng viên cấp cao ngành Tâm lý học, Đại học RMIT Việt Nam, lưu ý: "Những người lập gia đình muộn cũng có thể nhận được ít sự hỗ trợ hơn từ ông bà, bởi chính họ cũng đã lớn tuổi và có thể cần được chăm sóc".
Đây là một trong những hệ quả cần tính đến khi tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt Nam đã tăng lên 28 tuổi vào năm 2025. Kết hôn muộn có thể kéo theo sinh con muộn, khiến khoảng cách tuổi giữa cha mẹ và con cái ngày càng lớn.
Theo Tiến sĩ Ingram, khả năng sinh sản suy giảm dần trong độ tuổi 30, đặc biệt ở phụ nữ, trong khi nguy cơ biến chứng thai kỳ gia tăng. Tại hội nghị khoa học do Hội Phụ sản Việt Nam và Liên đoàn các Hội Sinh sản quốc tế tổ chức ở Hà Nội đầu tháng 11/2026, GS. Nguyễn Viết Tiến, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, Chủ tịch Hội Phụ sản Việt Nam, cho rằng những tiến bộ y học không thể loại bỏ hoàn toàn giới hạn sinh học của khả năng sinh sản.
Bác sĩ Phan Chí Thành, Bệnh viện Phụ sản Trung ương, cũng cảnh báo phụ nữ mang thai sau 35 tuổi có nguy cơ gặp nhiều biến chứng, trong đó có đái tháo đường thai kỳ, ảnh hưởng đến sức khỏe của cả mẹ và trẻ. Các bác sĩ sản khoa khuyến nghị độ tuổi 25 - 35 là giai đoạn thuận lợi để phụ nữ sinh con.
Trường hợp chị N.T.T.T. tại TP Hồ Chí Minh cho thấy hành trình làm mẹ ở tuổi muộn không phải lúc nào cũng thuận lợi. Chị gặp chồng năm 30 tuổi nhưng đến 40 tuổi mới kết hôn, sau đó phải trải qua khoảng ba năm thụ tinh trong ống nghiệm mới sinh được con trai.
Dù Nghị định số 207/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/10/2025, đã mở thêm cơ hội cho phụ nữ độc thân tiếp cận kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, những tiến bộ y học vẫn không thể giải quyết toàn bộ vấn đề tuổi tác. Một phụ nữ sinh con ở tuổi 40 sẽ bước sang tuổi 60 khi con vừa tròn 20 tuổi. Đó là thời điểm nhiều người bắt đầu đối mặt với những thay đổi về sức khỏe, trong khi con cái có thể vẫn đang học tập hoặc mới bước vào thị trường lao động.
Không chỉ khoảng cách thế hệ gia tăng, quy mô gia đình ngày càng thu hẹp cũng làm thay đổi khả năng chăm sóc, hỗ trợ giữa các thành viên. Kết quả Điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình thời điểm 1/4/2025 cho thấy, quy mô hộ bình quân cả nước chỉ còn 3,6 người, riêng thành thị là 3,5 người. Tỷ lệ hộ một người tăng từ 12,1% năm 2024 lên 13,5% năm 2025, trong đó khu vực thành thị đạt 16,3%. Cùng năm, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam chỉ đạt 1,93 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1; khu vực thành thị còn 1,7 con/phụ nữ.
Gia đình ít con đồng nghĩa trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ có thể tập trung vào một hoặc hai người, thay vì được chia sẻ giữa nhiều anh chị em như trước. Trong những gia đình có ông bà còn sống, một người trưởng thành thậm chí có thể phải quan tâm, hỗ trợ cả cha mẹ và ông bà hai bên.
Anh N. (40 tuổi), sống tại Hà Nội, đang cảm nhận rõ áp lực ấy. Hai vợ chồng có tổng thu nhập khoảng 34 triệu đồng/tháng, vừa nuôi hai con học tiểu học, vừa trả nợ mua căn hộ chung cư và gửi tiền phụng dưỡng cha mẹ ngoài 70 tuổi, không có lương hưu. Dù hiện tại vẫn xoay xở được, anh cho biết càng lớn tuổi càng phải tính toán nhiều hơn cho tương lai của cả gia đình.
Trách nhiệm chăm sóc vì thế không chỉ nằm ở số người cần phụng dưỡng mà còn ở thời gian, sức lực và khả năng tài chính của thế hệ đứng giữa. Khi con còn nhỏ, cha mẹ đã già, những người trong độ tuổi lao động có thể phải đồng thời gánh vác việc nuôi dạy con, chăm sóc người thân và bảo đảm thu nhập.
Trong khi đó, mô hình người cao tuổi sống cùng con cháu cũng đang thay đổi. Điều tra quốc gia về người cao tuổi Việt Nam năm 2011 ghi nhận tỷ lệ người cao tuổi sống cùng con giảm từ khoảng 80% năm 1993 xuống còn 57,2%. Ngược lại, tỷ lệ sống một mình tăng từ 3,47% lên 6,8%, còn tỷ lệ chỉ sống với vợ hoặc chồng tăng từ 9,48% lên 24,84%. Khoảng 30% người cao tuổi được khảo sát cho biết cảm thấy buồn, không có người tâm sự.
Tuy nhiên, sống riêng không đồng nghĩa với cô đơn hoặc thiếu sự chăm sóc. PGS.TS Huỳnh Văn Chẩn, Trưởng khoa Công tác xã hội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), cho rằng sự độc lập của người cao tuổi có thể tạo không gian để mối quan hệ giữa hai thế hệ phát triển tích cực.
Điều đáng quan tâm không chỉ là người cao tuổi sống cùng ai, mà là khi đau ốm, mất khả năng tự chăm sóc hoặc cần hỗ trợ tinh thần, họ có thể dựa vào đâu. Đây cũng là vấn đề ngày càng cấp thiết khi số người cao tuổi tăng nhanh, trong khi quy mô gia đình và khả năng chăm sóc của người thân có nhiều thay đổi.
Dân số già đến nhanh, ai sẽ chăm sóc?
Ở quy mô cả nước, những thay đổi trong đời sống gia đình đang diễn ra cùng quá trình già hóa dân số nhanh hơn dự báo trước đây. Theo báo cáo Dự báo dân số Việt Nam giai đoạn 2024 - 2074, do Cục Thống kê phối hợp với Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) công bố tháng 12/2025, thời kỳ cơ cấu dân số vàng bắt đầu từ năm 2007 được dự báo sẽ kết thúc vào năm 2036, sớm hơn ba năm so với dự báo năm 2019.
Việt Nam cũng được dự báo bước vào giai đoạn dân số già từ năm 2034, khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm ít nhất 14% dân số và trở thành quốc gia có dân số siêu già từ năm 2050.
Đáng chú ý, số người từ 60 tuổi trở lên dự báo tăng từ 14,2 triệu người năm 2024 lên 20,9 triệu người năm 2034 và 27,5 triệu người năm 2044. Riêng nhóm từ 80 tuổi trở lên, vốn có nhu cầu chăm sóc y tế và hỗ trợ sinh hoạt cao, tăng từ khoảng 2 triệu người lên 3,3 triệu người năm 2034 và hơn 15,4 triệu người vào năm 2074.
Trong khi số người cao tuổi tăng nhanh, lực lượng trong độ tuổi lao động lại có xu hướng thu hẹp. Dân số trong độ tuổi lao động được dự báo đạt đỉnh 69,5 triệu người vào năm 2038, sau đó giảm dần xuống còn 61,6 triệu người năm 2074. Điều này đồng nghĩa số người có khả năng tham gia lao động, đóng góp vào hệ thống an sinh và trực tiếp chăm sóc người cao tuổi sẽ chịu sức ép lớn hơn.
Sự dịch chuyển này đã bắt đầu thể hiện qua chỉ số già hóa, tức số người từ 60 tuổi trở lên tính trên 100 trẻ em dưới 15 tuổi, tăng từ 48,8% năm 2019 lên 63,5% năm 2025. Riêng tại TP Hồ Chí Minh, Sở Y tế cho biết Thành phố hiện có khoảng 1,57 triệu người cao tuổi, chiếm gần 11% dân số.
Theo ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), khi dân số trong độ tuổi lao động thu hẹp, thế hệ lao động trẻ sẽ phải đối mặt với gánh nặng kinh tế ngày càng lớn.
Sức ép ấy không dừng ở chi phí sinh hoạt hay phụng dưỡng. Người cao tuổi còn cần được chăm sóc sức khỏe thể chất, tinh thần và hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày, nhất là khi mắc nhiều bệnh mạn tính hoặc suy giảm khả năng tự chăm sóc. Ước tính 70 - 80% người cao tuổi đến khám tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương có triệu chứng liên quan sức khỏe tâm thần, khoảng một phần ba có rối loạn trầm cảm hoặc lo âu. Những số liệu này phản ánh nhu cầu chăm sóc sức khỏe tinh thần đáng quan tâm trong nhóm người cao tuổi đến khám tại bệnh viện.
Tuy nhiên, sự chuẩn bị cho tuổi già của nhiều người Việt Nam vẫn còn hạn chế. Khảo sát năm 2021 do nhóm nghiên cứu của GS.TS Giang Thanh Long, Đại học Kinh tế Quốc dân, thực hiện với 2.019 người trong độ tuổi 30 - 44 cho thấy chỉ 28,4% có kế hoạch cho cuộc sống khi về già. Điểm sẵn sàng trung bình đạt 5,32/10, trong khi hoạt động chăm sóc người cao tuổi vẫn chủ yếu dựa vào người thân trong gia đình.
Theo GS.TS Giang Thanh Long, mức độ tự tin và sẵn sàng cho cuộc sống về già của người Việt Nam chưa cao. Điều này càng đáng quan tâm khi những người từ 30 đến 44 tuổi được khảo sát năm 2021 sẽ lần lượt bước sang tuổi 60 trong giai đoạn 2037 - 2051, thời điểm Việt Nam đã bước vào giai đoạn dân số già và cơ cấu dân số vàng không còn.
Khi đó, nhiều người có thể vừa phải lo cho tuổi già của chính mình, vừa tiếp tục hỗ trợ con cái hoặc chăm sóc cha mẹ ở độ tuổi rất cao. Nếu việc chăm sóc vẫn chủ yếu trông chờ vào người thân, những gia đình ít con, người sống độc thân hoặc người cao tuổi không có con sẽ đứng trước nhiều khó khăn hơn khi cần hỗ trợ lâu dài.
Thực tế này cho thấy, già hóa dân số không chỉ đặt ra yêu cầu mở rộng dịch vụ y tế mà còn đòi hỏi phát triển hệ thống chăm sóc dài hạn, hỗ trợ tại cộng đồng và chuẩn bị an sinh từ khi người dân còn trong độ tuổi lao động. Bởi khi gia đình ngày càng nhỏ, không thể mặc nhiên xem con cái là nguồn chăm sóc duy nhất cho cha mẹ lúc tuổi già.
Bài 3: Khi chính sách phải theo kịp già hóa
