Chăm sóc, phát huy vai trò của người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số

Trong bối cảnh đó, cùng với việc bảo đảm chăm sóc sức khỏe, đời sống tinh thần và vật chất, cần tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục phát huy tri thức, kinh nghiệm và vai trò trong gia đình, cộng đồng.

Từ già hóa dân số đến yêu cầu chăm sóc toàn diện

Người cao tuổi là lớp người giàu kinh nghiệm và vốn sống. Do đó, người cao tuổi có vai trò quan trọng đối với gia đình và xã hội. Trong gia đình, ông bà không chỉ chăm lo, chia sẻ việc nhà, hỗ trợ con cháu mà còn là cầu nối giữa các thế hệ, truyền lại những giá trị văn hóa, đạo đức và truyền thống tốt đẹp.

Trong xã hội, nhiều người cao tuổi dù đã hết tuổi lao động vẫn tiếp tục tham gia sản xuất, kinh doanh, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư và đóng góp ý kiến cho cộng đồng. Uy tín, kinh nghiệm và tinh thần trách nhiệm của họ là nguồn lực quan trọng trong xây dựng gia đình, cộng đồng và xã hội.

Những đóng góp của người cao tuổi càng có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số. Theo kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024, cả nước có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tăng 2,8 triệu người so với năm 2019 và 4,7 triệu người so với năm 2014. Chỉ số già hóa năm 2024 đạt 60,2%, tăng 11,4 điểm phần trăm so với năm 2019. Dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ xấp xỉ 18 triệu người.

Già hóa dân số tác động đến nhiều lĩnh vực, từ thị trường lao động, hệ thống bảo hiểm, chăm sóc sức khỏe đến tổ chức gia đình và các dịch vụ xã hội.

Già hóa dân số trước hết là thành quả của phát triển. Tuổi thọ ngày càng tăng phản ánh những tiến bộ về kinh tế, điều kiện sống và y tế. Người dân có thêm nhiều năm sống sau tuổi lao động, có thêm thời gian dành cho gia đình, cộng đồng và những hoạt động mà trước đây chưa có điều kiện thực hiện.

Tuy nhiên, tuổi thọ tăng cũng đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng của những năm sống thêm. Một xã hội có nhiều người cao tuổi cần được chuẩn bị để người dân có thể sống lâu hơn trong điều kiện khỏe mạnh, độc lập, an toàn và được tôn trọng. Đây cũng là lý do việc chăm sóc người cao tuổi cần được nhìn nhận toàn diện hơn, thay vì tập trung vào hỗ trợ khi họ đã yếu hoặc mất khả năng tự chăm sóc.

Ngày 1/10 hằng năm được Liên hợp quốc chọn là Ngày Quốc tế Người cao tuổi nhằm nâng cao nhận thức về những vấn đề liên quan đến người cao tuổi, đồng thời ghi nhận những đóng góp của họ đối với xã hội. Năm 2026, chủ đề Ngày Quốc tế Người cao tuổi là “The Age of Longevity: Rethinking Systems for Longer Lives” - "Kỷ nguyên trường thọ: Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu". Chủ đề này nhấn mạnh yêu cầu điều chỉnh các hệ thống kinh tế - xã hội để thích ứng với xu hướng con người sống lâu hơn.

Tại Việt Nam, tháng 10 hằng năm là “Tháng hành động vì người cao tuổi Việt Nam”. Năm 2026, chủ đề được lựa chọn là “Cộng đồng chung tay chăm sóc tích hợp người cao tuổi trong xu thế già hóa dân số”. Chủ đề đặt vấn đề chăm sóc người cao tuổi trong mối quan hệ giữa gia đình, cộng đồng và các chính sách xã hội, đồng thời hướng tới việc tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục sống khỏe, sống vui, sống có ích.

Chăm sóc tích hợp để người cao tuổi sống khỏe, sống vui

Luật Người cao tuổi xác định người cao tuổi là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên; đồng thời quy định quyền của người cao tuổi được bảo đảm các nhu cầu cơ bản, chăm sóc sức khỏe, tham gia các hoạt động văn hóa, giáo dục, thể dục, thể thao, giải trí, du lịch và được tạo điều kiện làm việc phù hợp với sức khỏe, nghề nghiệp để phát huy vai trò. Luật cũng xác định trách nhiệm của gia đình, Nhà nước và xã hội trong phụng dưỡng, chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi.

Trong điều kiện dân số già hóa nhanh, những quy định này càng cho thấy yêu cầu chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào chăm sóc sang chăm sóc toàn diện, chủ động và lâu dài.

Chăm sóc sức khỏe vẫn là nền tảng. Người cao tuổi thường có nhu cầu theo dõi và điều trị nhiều bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, chăm sóc sức khỏe tinh thần và hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày.

Quyết định số 1116/QĐ-TTg ngày 22/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ sửa đổi, bổ sung Chương trình Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030, thể hiện định hướng mở rộng phạm vi chăm sóc từ sức khỏe đơn thuần sang chăm sóc toàn diện hơn về thể chất, tinh thần và đời sống xã hội và khả năng phát huy vai trò của người cao tuổi. Từ năm 2026, người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ miễn phí ít nhất mỗi năm một lần theo quy định mới.

Cùng với hệ thống y tế, gia đình vẫn giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Sự quan tâm của con cháu không chỉ nằm ở việc bảo đảm ăn uống, thuốc men hay hỗ trợ khi người cao tuổi đau ốm, mà còn là sự đồng hành về tinh thần, tôn trọng lựa chọn và tạo điều kiện để người cao tuổi duy trì các mối quan hệ xã hội, sở thích và nhịp sống phù hợp.

Trong một xã hội hiện đại, khi nhiều gia đình có ít thế hệ sống chung, con cháu bận rộn với công việc và khoảng cách giữa các thành viên có thể ngày càng lớn, cộng đồng trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ thống chăm sóc. Các câu lạc bộ người cao tuổi, câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau, hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng... góp phần tạo điều kiện để người cao tuổi giao lưu, vận động, chia sẻ kinh nghiệm và duy trì sự gắn kết.

Đề án nhân rộng câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau đến năm 2035 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tháng 8/2025 cũng cho thấy định hướng tăng cường các mô hình dựa vào cộng đồng trong chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi.

Một hệ thống chăm sóc tích hợp cần sự tham gia của nhiều chủ thể. Mục tiêu cuối cùng là giúp người cao tuổi có thêm những năm tháng sống có chất lượng, được chăm sóc khi cần thiết và được tham gia vào đời sống xã hội trong khả năng của mình.

Từ đối tượng được chăm sóc đến nguồn lực xã hội

Một trong những yêu cầu quan trọng trong thích ứng với già hóa dân số là thay đổi cách nhìn về người cao tuổi. Người cao tuổi cần được chăm sóc, nhưng đồng thời cũng là một nguồn lực của gia đình và xã hội.

Trong số hàng triệu người từ 60 tuổi trở lên, có nhiều người vẫn khỏe mạnh, có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm nghề nghiệp, kiến thức xã hội và vốn sống phong phú. Không ít người sau khi nghỉ công tác tiếp tục tham gia sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu, hoạt động xã hội, hòa giải ở cơ sở, xây dựng đời sống văn hóa, giáo dục con cháu và tham gia các phong trào tại địa phương.

Luật Người cao tuổi quy định Nhà nước, xã hội và gia đình tạo điều kiện để người cao tuổi phát huy trí tuệ, kinh nghiệm và phẩm chất tốt đẹp; trong đó có việc giáo dục truyền thống, xây dựng đời sống văn hóa, bảo tồn bản sắc văn hóa, tham gia khuyến học, truyền thụ kiến thức và kỹ năng cho thế hệ trẻ, đóng góp ý kiến xây dựng chính sách, pháp luật và tham gia các hoạt động cộng đồng.

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Người cao tuổi Việt Nam lần thứ VII, nhiệm kỳ 2026-2031, vấn đề phát huy vai trò, nguồn lực người cao tuổi trong giai đoạn phát triển mới tiếp tục được nhấn mạnh. Cùng với đó, các cơ quan chức năng đang quan tâm đến phát triển “kinh tế bạc” - hệ sinh thái kinh tế gắn với nhu cầu, khả năng và đóng góp của nhóm dân số cao tuổi.

Phát huy người cao tuổi không đồng nghĩa với việc đặt thêm gánh nặng lên họ; mà là tạo cơ hội phù hợp với sức khỏe, năng lực, điều kiện và nguyện vọng của từng người. Khi được tạo điều kiện phù hợp, người cao tuổi có thể tiếp tục đóng góp bằng kinh nghiệm, tri thức, uy tín và thời gian của mình.

Già hóa dân số là một quá trình diễn ra trong thời gian dài, vì vậy việc thích ứng với xu hướng này cũng cần được chuẩn bị từ sớm. Các chính sách không chỉ hướng tới việc chăm sóc, bảo đảm an sinh cho người cao tuổi hiện nay, mà còn cần tạo nền tảng để người dân chuẩn bị tốt hơn cho tuổi già, từ chăm sóc sức khỏe, tích lũy tài chính, tham gia bảo hiểm xã hội đến xây dựng môi trường sống phù hợp và nâng cao kỹ năng chăm sóc.

Cách tiếp cận này giúp mỗi người chủ động hơn trước quá trình chuyển đổi của dân số, đồng thời giảm áp lực chăm sóc và bảo đảm an sinh cho gia đình, cộng đồng trong tương lai.