Từ chủ trương đến thị trường
Sau một năm hoạt động, điểm chăm sóc ban ngày tại Bệnh viện Phục hồi chức năng - Điều trị bệnh nghề nghiệp (TP Hồ Chí Minh) đón khoảng 40 người cao tuổi mỗi ngày. Tại đây, người cao tuổi được chăm sóc sức khỏe, sinh hoạt và giao lưu với bạn bè. Theo ông Vũ Hồng Ninh, Chủ tịch Hội Người cao tuổi phường Bình Tân, mô hình mở thêm không gian chăm sóc, kết nối người cao tuổi ngay tại cộng đồng.
Tại Hà Nội, một trong bốn cơ sở chăm sóc ban ngày công lập thí điểm đầu tiên khai trương tại phường Đống Đa ngày 20/7/2026 với mức phí 5,68 triệu đồng/người/tháng, gồm chăm sóc ban ngày, bữa trưa và bữa phụ. Một người cao tuổi tham gia mô hình chia sẻ, trước đây bà thường ở nhà một mình, buồn vì thiếu người trò chuyện, nay có nơi gặp gỡ, giao lưu và được chăm sóc trong ngày.
Theo bà Đinh Thị Lý, Phó Giám đốc Trạm Y tế phường Đống Đa, cơ sở như ngôi nhà thứ hai, giúp người cao tuổi được chăm sóc cả sức khỏe lẫn tinh thần mà không phải chuyển đến viện dưỡng lão. Những mô hình này phản ánh nhu cầu ngày càng đa dạng của người cao tuổi, từ chăm sóc sức khỏe đến vận động, giao tiếp và duy trì đời sống xã hội. Đây cũng là một phần của thị trường kinh tế bạc đang được Chính phủ thúc đẩy.
Tại hội nghị về phát triển kinh tế bạc ngày 11/3/2026, kết nối trực tuyến với 34 tỉnh, thành phố, nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh: "Người cao tuổi vừa là chủ thể, vừa là khách thể, vừa là trung tâm" và "người cao tuổi không phải là gánh nặng mà là nguồn lực quý báu để phát triển đất nước".
Theo đó, hội nghị xác định ba trụ cột phát triển kinh tế bạc, gồm người cao tuổi vừa tham gia lao động, vừa tạo nhu cầu tiêu dùng; doanh nghiệp sáng tạo, cung ứng dịch vụ và Nhà nước kiến tạo thể chế. Các lĩnh vực được khuyến khích gồm du lịch chăm sóc sức khỏe, nhà ở thân thiện với người cao tuổi, công nghệ y tế và bảo hiểm hưu trí.
Trên cơ sở đó, từ tháng 7/2026, Hà Nội triển khai chính sách đặc thù, theo đó cơ sở dưỡng lão, chăm sóc ban ngày ngoài công lập được miễn tiền thuê đất 10 năm đầu, giảm 50% thời gian còn lại và hỗ trợ đến 50% chi phí công nghệ, đào tạo. Ngân sách cấp xã bố trí tối thiểu 50 triệu đồng/năm cho mỗi điểm chăm sóc ban ngày.
Về nhu cầu, Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) ghi nhận 80% người cao tuổi muốn được chăm sóc tại nhà nhưng chưa đến 30% xã, phường có câu lạc bộ hoặc nhóm hỗ trợ. Báo cáo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) và UNFPA cũng cho thấy khoảng 70 - 80% người cao tuổi có nhu cầu vận động, trong khi chỉ 29% cho biết địa phương có dịch vụ phù hợp.
Tại TP Hồ Chí Minh, kết quả sàng lọc gần 500.000 người từ 60 tuổi trở lên cho thấy mỗi người mắc trung bình hơn hai bệnh mạn tính, gần 10% cần hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày. Theo ông Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, thực trạng này đòi hỏi phát triển dịch vụ chăm sóc phù hợp với tình trạng sức khỏe của từng nhóm người cao tuổi.
Công ty tư vấn bất động sản Savills Việt Nam cũng ước tính quy mô thị trường chăm sóc người cao tuổi đạt khoảng 2,3 tỷ USD năm 2024 và có thể tăng lên 3,6 tỷ USD vào năm 2032, tương ứng tốc độ tăng trưởng kép 5,81%/năm. Ông Matthew Powell, Giám đốc Savills Hà Nội, nhận định thị trường còn nhỏ nhưng đang mở rộng nhanh.
Kinh tế bạc cũng không chỉ giới hạn ở hoạt động chăm sóc. Theo Tiến sĩ Trương Xuân Cừ, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam, số liệu chưa đầy đủ cho thấy khoảng 9 triệu người cao tuổi vẫn đang làm việc, đóng góp kinh nghiệm và kỹ năng cho nền kinh tế. Tuy nhiên, nhóm ngoài độ tuổi lao động còn gặp khó khăn trong tiếp cận vốn.
Thực tế này cho thấy, kinh tế bạc có tiềm năng phát triển từ cả sức mua lẫn khả năng lao động, kinh doanh của người cao tuổi. Song để khai thác hiệu quả, cần tháo gỡ những rào cản đối với người cao tuổi muốn tiếp tục làm việc, đồng thời phát triển các dịch vụ chăm sóc có mức phí phù hợp với khả năng chi trả của phần đông người dân.
Nhu cầu lớn, túi tiền mỏng
Theo số liệu sơ bộ của Bộ Nội vụ, cả nước có khoảng 100 cơ sở chăm sóc người cao tuổi tập trung, phục vụ chưa đến 1% tổng số người cao tuổi. Trong đó, TP Hồ Chí Minh có 36 cơ sở công lập và tư nhân hiện chăm sóc hơn 3.500 người, trong khi Thành phố có khoảng 1,57 triệu người cao tuổi. Ông Nguyễn Tăng Minh, Phó Giám đốc Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, nhận định số cơ sở dưỡng lão hiện còn quá ít so với nhu cầu thực tế.
Rào cản lớn nhất hiện nay là chi phí dịch vụ vượt xa khả năng chi trả của nhiều người cao tuổi. Theo thông tin được nêu tại phiên thảo luận dự thảo Luật Dân số ngày 23/10/2025, mức phí tại các viện dưỡng lão tư nhân khoảng 20 triệu đồng/người/tháng, dịch vụ chăm sóc bán trú từ 350.000 - 520.000 đồng/ngày, trong khi lương hưu bình quân chỉ khoảng 6,5 triệu đồng/người/tháng. Khoảng cách này khiến nhiều người cao tuổi khó tiếp cận dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp.
Chính sách hỗ trợ về đất đai được kỳ vọng có thể giúp nhà đầu tư giảm khoảng một nửa chi phí dịch vụ, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận của người dân.
Thực tế kinh doanh cũng cho thấy khoảng cách giữa nhu cầu và khả năng chi trả. Điển hình là Genki House tại phường Tân Mỹ (TP Hồ Chí Minh) vận hành mô hình chăm sóc bán trú, với mức phí 5 - 18 triệu đồng/tháng. Sau gần hai năm, trung tâm có hơn 10 hội viên thường xuyên, thấp hơn kỳ vọng 50 - 70 người và vẫn chưa có lãi dù không phải trả tiền thuê mặt bằng.
Bà Nguyễn Thị Kiều Oanh, nhà sáng lập Công ty TNHH Năng lượng sống - Genki, cho rằng thói quen sử dụng dịch vụ miễn phí khiến nhiều người cao tuổi khó chấp nhận chi trả lâu dài. Không ít gia đình sẵn sàng đầu tư học phí cao cho con nhưng còn cân nhắc khi phải trả tiền chăm sóc cha mẹ.
Bên cạnh chi phí, quan niệm đưa cha mẹ vào viện dưỡng lão là bất hiếu từng cản trở thị trường. Ông Nguyễn Tuấn Ngọc, người mở một trong những viện dưỡng lão tư nhân đầu tiên tại Việt Nam, cho biết cách nhìn này đang thay đổi khi gia đình ít thành viên, con cái đi làm xa và người cao tuổi sống lâu hơn.
Từ phía nhà đầu tư, bà Mai Thị Hương, Giám đốc Viện dưỡng lão Tâm An (TP Hồ Chí Minh), cho rằng quỹ đất ổn định, chính sách ưu tiên và chi phí thuê hợp lý sẽ giúp các cơ sở ngoài công lập yên tâm đầu tư. Thị trường cũng bắt đầu thu hút vốn nước ngoài khi ngày 20/1/2026 Tubsense Việt Nam (thuộc Tập đoàn Phú Thái và Nozomi Group, Nhật Bản) thành lập liên doanh Nozomi Care Việt Nam, dự kiến phát triển cơ sở chăm sóc đầu tiên tại Hà Nội.
Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng việc mở thêm cơ sở chưa đủ giải quyết bài toán tiếp cận dịch vụ nếu mức phí vẫn vượt khả năng chi trả. Kinh nghiệm từ các quốc gia già hóa trước Việt Nam cho thấy, cần có cơ chế chia sẻ chi phí. Cụ thể, Nhật Bản đã xây dựng bảo hiểm chăm sóc dài hạn; Trung Quốc phát triển mô hình có sự đóng góp của Nhà nước, doanh nghiệp và cá nhân. Hàn Quốc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, trong đó một số quận tại Seoul cấp robot chăm sóc sử dụng trí tuệ nhân tạo cho người già sống một mình.
Trong khi đó, Việt Nam chưa có chương trình bảo hiểm chăm sóc dài hạn chuyên biệt, còn tỷ lệ người cao tuổi có lương hưu hoặc trợ cấp năm 2025 mới đạt khoảng 42%. Nếu chỉ trông chờ vào thu nhập của người cao tuổi và sự hỗ trợ từ con cháu, thị trường khó mở rộng đến nhóm có thu nhập trung bình, thấp.
Vì vậy, cùng với ưu đãi đất đai và thu hút doanh nghiệp, việc xây dựng cơ chế chi trả dài hạn cần được đặt ra. Các mô hình chăm sóc ban ngày tại cộng đồng có thể là lựa chọn phù hợp khi người cao tuổi vẫn sống cùng gia đình, được theo dõi sức khỏe, sinh hoạt và giao lưu trong ngày. Tuy nhiên, mô hình chỉ có thể nhân rộng khi mức phí phù hợp và có chính sách hỗ trợ nhóm thu nhập thấp.
"Cần xác định người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là chủ thể có quyền lựa chọn dịch vụ, có khả năng đóng góp tri thức, kinh nghiệm và nguồn lực cho xã hội", Tiến sĩ, bác sĩ Huỳnh Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh.
