Khuyến sinh không chỉ bằng tiền hỗ trợ
Năm 2024, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam giảm xuống 1,91 con/phụ nữ, mức thấp nhất từ trước đến nay, trước khi nhích lên 1,93 vào năm 2025. Theo ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), kết quả này có sự đóng góp của các biện pháp hỗ trợ được triển khai. Tuy nhiên, mức sinh vẫn thấp hơn mức thay thế 2,1 con/phụ nữ. Riêng TP Hồ Chí Minh chỉ đạt 1,51 con/phụ nữ, thấp nhất cả nước.
Luật Dân số số 113/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu bước chuyển trong chính sách dân số khi trao quyền cho cá nhân, cặp vợ chồng quyết định thời gian, số con và khoảng cách sinh. Luật quy định lao động nữ đủ điều kiện sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng; người có từ hai con được ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội. Chính sách cũng hỗ trợ tài chính cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, phụ nữ tại địa phương có mức sinh thấp và phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người.
Nghị định số 168/2026/NĐ-CP quy định mức hỗ trợ tối thiểu 2 triệu đồng đối với các nhóm đủ điều kiện, trong đó một số chính sách áp dụng từ ngày 1/1/2027.
Tại TP Hồ Chí Minh, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi được hỗ trợ một lần 5 triệu đồng từ ngày 1/9/2025. Theo Chi cục Dân số Thành phố, đến ngày 15/4/2026, đã có 1.310 bà mẹ nhận hỗ trợ. Trước đó, hơn 7.600 phụ nữ được nhận mức 3 triệu đồng/người. Hà Nội cũng thông qua mức hỗ trợ 4 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, áp dụng từ năm 2027.
Những chính sách này góp phần chia sẻ chi phí sinh con, nhưng khó giải quyết áp lực nhà ở, việc làm và nuôi dạy trẻ kéo dài nhiều năm. Tại hội nghị về công tác dân số ngày 6/3/2025, nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính cũng từng đặt vấn đề: "nhà ở chỉ có 10 m2, 15 m2, 20 m2 thì làm sao sinh ba được?".
Để khuyến khích tăng tỷ lệ sinh, chính sách tín dụng nhà ở xã hội đã dành ưu đãi cho người dưới 35 tuổi. Theo đó, Công văn số 5340/NHNN-CSTT của Ngân hàng Nhà nước, khoản vay phát sinh từ ngày 1/7 đến 31/12/2026 được áp dụng lãi suất 6,5%/năm trong 5 năm đầu và 7,5%/năm trong 10 năm tiếp theo. Tuy nhiên, người trẻ vẫn cần có thu nhập ổn định và đủ điều kiện tiếp cận nhà ở xã hội để hưởng lợi từ chính sách.
GS.TS Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp Trường Kinh tế và Quản lý công, Đại học Kinh tế Quốc dân, nhận định: "Tiền thưởng sinh con không phải là 'liều thuốc' có thể đảo ngược mức sinh thấp và các khoản hỗ trợ tài chính nhỏ lẻ cũng khó tạo ra sự khác biệt đáng kể".
Theo ông, chính sách hỗ trợ cần gắn với mở rộng dịch vụ giữ trẻ, tạo điều kiện để người lao động cân bằng công việc và gia đình. Ông cũng nhấn mạnh: "Khuyến sinh phải đồng thời là chính sách bình đẳng giới, bởi phụ nữ thường chịu nhiều áp lực khi sinh và chăm sóc con".
Số liệu của Cục Thống kê cho thấy trong 9 tháng năm 2026, thu nhập bình quân của lao động nữ đạt 7,8 triệu đồng/tháng, thấp hơn mức 10,2 triệu đồng/tháng của lao động nam. Chênh lệch thu nhập cùng nguy cơ gián đoạn việc làm khi sinh con có thể khiến phụ nữ cân nhắc kỹ hơn trước quyết định sinh thêm con.
Vì vậy, chính sách khuyến sinh không thể chỉ dựa vào tiền hỗ trợ. Nhà ở phù hợp, dịch vụ giữ trẻ, việc làm ổn định và sự chia sẻ trách nhiệm chăm sóc con mới là những điều kiện giúp các gia đình yên tâm sinh con.
Ai sẽ trả chi phí chăm sóc tuổi già?
Trong khi chính sách khuyến sinh cần thời gian phát huy tác dụng, già hóa dân số đang tạo sức ép trực tiếp lên hệ thống an sinh. Tại hội nghị sơ kết công tác bảy tháng năm 2026 của Ủy ban Quốc gia về người cao tuổi Việt Nam, Bộ Y tế cho biết cả nước có gần 16,5 triệu người cao tuổi, trong đó hơn 3,53 triệu người hưởng chế độ bảo hiểm xã hội hằng tháng, khoảng 2,35 triệu người hưởng lương hưu và gần 15,7 triệu người có thẻ bảo hiểm y tế.
Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương, năm 2025 mới khoảng 42% người cao tuổi có lương hưu hoặc trợ cấp, thấp hơn mục tiêu 55%. Điều này cho thấy nhiều người cao tuổi vẫn thiếu nguồn thu nhập thường xuyên khi không còn khả năng lao động.
Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 mở rộng trợ cấp hưu trí xã hội từ ngày 1/7/2025 cho người từ đủ 75 tuổi không có lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng; người từ 70 đến dưới 75 tuổi thuộc hộ nghèo, cận nghèo cũng được hưởng nếu đáp ứng điều kiện. Mức trợ cấp hưu trí xã hội ban đầu là 500.000 đồng/tháng. Riêng TP Hồ Chí Minh áp dụng mức 650.000 đồng/tháng từ ngày 1/9/2025.
Tuy nhiên, trợ cấp chỉ hỗ trợ một phần sinh hoạt, khó đáp ứng chi phí chăm sóc khi người cao tuổi mắc nhiều bệnh mạn tính hoặc mất khả năng tự phục vụ. Trong khi đó, khả năng tự bảo đảm thu nhập lúc về già của lực lượng lao động hiện nay còn hạn chế.
Theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam, năm 2025, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội đạt 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi, gồm 38,6% tham gia bắt buộc và 6,5% tự nguyện. Cùng năm, hơn một triệu người hưởng bảo hiểm xã hội một lần, dù đã giảm 26,15% so với năm trước.
Việc giảm thời gian đóng bảo hiểm xã hội tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm, áp dụng từ ngày 1/7/2025 đã mở thêm cơ hội tiếp cận chế độ hưu trí. Tuy nhiên, tỷ lệ tham gia chưa cao cho thấy nguy cơ thiếu thu nhập khi về già vẫn hiện hữu.
Song song với bảo đảm thu nhập, Việt Nam đang phát triển mạng lưới chăm sóc người cao tuổi. Luật Dân số năm 2025 bổ sung các quy định về thích ứng với già hóa, khuyến khích người dân chuẩn bị sức khỏe, tài chính từ khi còn trẻ và mở rộng hình thức chăm sóc tại gia đình, cộng đồng, cơ sở chuyên biệt.
Theo Quyết định số 1116/QĐ-TTg ngày 22/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ, người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần. Đến năm 2030, ít nhất 20% xã, phường, đặc khu thí điểm mô hình chăm sóc ban ngày.
Dù vậy, mạng lưới y tế lão khoa còn thiếu cả cơ sở và nhân lực. Theo Bộ Y tế, cả nước có 7 bệnh viện chuyên khoa lão, khoảng 155 bệnh viện có khoa lão khoa, trong khi số nhân viên y tế được đào tạo chính quy về chuyên ngành này chưa đến 1.800 người.
Tại TP Hồ Chí Minh, ngành y tế đang xây dựng hệ thống chăm sóc nhiều tầng, từ hỗ trợ tại nhà, chăm sóc ban ngày đến điều trị chuyên sâu. Đến năm 2030, Thành phố đặt mục tiêu phát triển thêm hơn 30 cơ sở chăm sóc, đào tạo khoảng 2.500 nhân viên chăm sóc, điều dưỡng và xây dựng bệnh viện lão khoa chuyên biệt.
Theo PGS.TS Tăng Chí Thượng, Giám đốc Sở Y tế TP Hồ Chí Minh, cần tiếp cận theo mô hình hệ sinh thái chăm sóc dài hạn. Đây là hướng đi cần thiết khi mỗi năm người cao tuổi tại Thành phố có khoảng 5 - 6 triệu lượt khám ngoại trú, trong đó 70 - 80% tại các bệnh viện công.
Tuy nhiên, việc mở rộng cơ sở chăm sóc mới chỉ giải quyết vấn đề cung ứng dịch vụ. Câu hỏi lớn hơn là ai sẽ chi trả khi người cao tuổi cần được chăm sóc thường xuyên, thậm chí trong nhiều năm.
Hiện Việt Nam chưa có chương trình bảo hiểm chăm sóc dài hạn chuyên biệt như Nhật Bản. Các chế độ bảo hiểm và trợ cấp hiện hành chưa bao phủ đầy đủ chi phí chăm sóc tại nhà hoặc cơ sở đối với người mất khả năng tự chăm sóc. TP Hồ Chí Minh mới đưa nội dung nghiên cứu bảo hiểm chăm sóc dài hạn vào định hướng phát triển đến năm 2030.
GS.TS Giang Thanh Long đề xuất mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc, chế độ thai sản và thí điểm bảo hiểm chăm sóc dài hạn, qua đó chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước, người dân và xã hội thay vì để gia đình tự xoay xở.
Khi thời kỳ dân số vàng được dự báo kết thúc vào năm 2036, Việt Nam phải giải quyết đồng thời hai bài toán: Giúp người trẻ có điều kiện sinh, nuôi con và bảo đảm an sinh cho số người cao tuổi ngày càng tăng. Trong khi những đứa trẻ sinh ra hôm nay cần nhiều năm để trưởng thành, hàng triệu người cao tuổi đã cần được chăm sóc. Chính sách vì thế không thể chỉ hướng đến tăng số trẻ chào đời mà phải tạo dựng hệ thống an sinh đủ sức hỗ trợ người dân trong suốt cuộc đời, để việc nuôi con hay chăm sóc cha mẹ già không trở thành gánh nặng riêng của mỗi gia đình.
Bài cuối: Mở lối kinh tế bạc
