Ba lựa chọn chiến lược cho Việt Nam trong cuộc đua công nghệ

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Pháp, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải, Giám đốc điều hành (CEO) của Công ty AIDATACY của Pháp - doanh nghiệp công nghệ sâu hoạt động trong lĩnh vực an ninh mạng và mã hóa dữ liệu - cho rằng câu trả lời không nằm ở việc theo đuổi mục tiêu tự chủ công nghệ tuyệt đối hay chấp nhận phụ thuộc hoàn toàn vào các nền tảng nước ngoài. Theo ông, điều quan trọng là xác định đúng những lĩnh vực cần kiểm soát, những lĩnh vực cần hợp tác và những lĩnh vực cần mở cửa để hội nhập.

Nhìn ra thế giới, quyền lực công nghệ hiện nay đang tập trung ở mức chưa từng có. Ba tập đoàn Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure và Google Cloud hiện kiểm soát khoảng 65% thị trường điện toán đám mây toàn cầu, trong khi AI đã trở thành một thị trường có quy mô gần 200 tỷ USD và được dự báo tăng trưởng hơn 36% mỗi năm đến năm 2030. Điều đó cho thấy hạ tầng số đang trở thành nền tảng tăng trưởng mới của kinh tế thế giới.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải, kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có mô hình nào hoàn hảo. Liên minh châu Âu (EU) đã xây dựng được những bộ quy định tiên tiến hàng đầu thế giới như GDPR hay AI Act, nhưng vẫn chưa tạo ra được các nền tảng công nghệ có sức ảnh hưởng toàn cầu tương xứng. Trong khi đó, ngay cả Trung Quốc với nguồn lực đầu tư rất lớn cũng chưa thể hoàn toàn tự chủ trong các công nghệ cốt lõi như bán dẫn tiên tiến. Những thực tế này cho thấy bài toán quan trọng không phải là sở hữu toàn bộ chuỗi công nghệ mà là kiểm soát được những mắt xích mang ý nghĩa chiến lược.

Từ góc nhìn đó, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải đề xuất 3 lựa chọn chiến lược cho Việt Nam, trong đó trước hết là kiểm soát những lớp công nghệ mang ý nghĩa sống còn đối với quốc gia. Theo ông, chủ quyền công nghệ trong thế kỷ XXI không đồng nghĩa với việc tự sản xuất mọi thứ. Điều cốt lõi là bảo đảm quyền kiểm soát đối với dữ liệu công dân, hệ thống định danh số, hạ tầng số thiết yếu, công nghệ mã hóa và các cơ chế quản lý khóa bảo mật. Đây là những lớp công nghệ liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia và năng lực quản trị nhà nước.

Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải cho rằng một trong những điểm yếu hiện nay của Việt Nam là chưa kiểm soát đầy đủ các lớp mã hóa và quản lý khóa dữ liệu, trong khi nhiều hệ thống vẫn phụ thuộc đáng kể vào hạ tầng công nghệ nước ngoài. Trong bối cảnh Đạo luật CLOUD Act của Mỹ cho phép cơ quan chức năng nước này yêu cầu các công ty công nghệ Mỹ cung cấp dữ liệu lưu trữ ở nước ngoài trong một số trường hợp, câu chuyện chủ quyền dữ liệu không còn chỉ là vấn đề kỹ thuật mà đã trở thành vấn đề pháp lý và chiến lược.

Lựa chọn thứ hai là hợp tác có chọn lọc để nâng cấp vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải, Việt Nam hiện sở hữu nhiều lợi thế đáng kể. Năm 2023, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào lĩnh vực công nghệ đạt khoảng 18,5 tỷ USD, chiếm hơn 1/2 tổng vốn FDI của cả nước. Bên cạnh đó là lực lượng kỹ sư trẻ, khả năng tiếp nhận công nghệ nhanh và vị thế địa chiến lược thuận lợi trong bối cảnh các tập đoàn quốc tế đang tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, Việt Nam hiện vẫn chủ yếu cạnh tranh ở khâu sản xuất và lắp ráp, trong khi còn hạn chế ở các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn như nghiên cứu và phát triển (R&D), dữ liệu và hạ tầng số. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải, đây là khoảng cách cần được thu hẹp trong giai đoạn tới nếu Việt Nam muốn nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải đề xuất Việt Nam chủ động hợp tác với các tập đoàn công nghệ quốc tế trong các lĩnh vực như AI ứng dụng trong khu vực công, điện toán đám mây cho cơ quan nhà nước hay thiết kế chip bán dẫn. Tuy nhiên, các dự án này cần gắn với yêu cầu chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và từng bước hình thành năng lực nội địa. Theo ông, đây là con đường thực tế và khả thi hơn nhiều so với tham vọng tự xây dựng toàn bộ chuỗi công nghệ từ đầu.

Lựa chọn thứ 3 là mở cửa để tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái công nghệ toàn cầu. Theo mô hình “Tự chủ mở” do Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải đề xuất Việt Nam cần tiếp tục hội nhập mạnh mẽ vào các chuỗi cung ứng công nghệ quốc tế, tham gia các hệ sinh thái mã nguồn mở và các chuẩn kỹ thuật toàn cầu. Đối với những lĩnh vực không mang tính chiến lược, việc mở cửa không làm suy giảm chủ quyền mà ngược lại còn góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Để hiện thực hóa 3 lựa chọn chiến lược trên, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải đưa ra 3 khuyến nghị chính sách cụ thể, trong đó đầu tiên là xây dựng một cơ chế chứng nhận bảo mật quốc gia cho các hệ thống xử lý dữ liệu nhạy cảm theo hướng tương tự mô hình SecNumCloud của Pháp. Theo ông, thay vì đầu tư nguồn lực rất lớn để xây dựng một hệ thống điện toán đám mây hoàn toàn độc lập, Việt Nam có thể tập trung vào việc kiểm soát các tiêu chuẩn kỹ thuật và quyền truy cập dữ liệu. Cách tiếp cận này vừa thực tế hơn, vừa góp phần tạo niềm tin cho các nhà đầu tư quốc tế.

Khuyến nghị thứ hai là xác định một số “sứ mệnh công nghệ quốc gia” nhằm tạo ra thị trường đầu tiên cho doanh nghiệp công nghệ. Các lĩnh vực được đề xuất gồm hệ thống định danh số quốc gia, AI trong y tế công cộng và hạ tầng an ninh mạng cho hệ thống tài chính - ngân hàng. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải, kinh nghiệm từ Mỹ và Pháp cho thấy nhiều công nghệ nền tảng của thế giới hiện nay đều được hình thành từ những bài toán do Nhà nước đặt ra trước khi được thương mại hóa rộng rãi.

Khuyến nghị thứ 3 là sớm ban hành một chính sách AI quốc gia đủ rõ ràng để tạo môi trường ổn định cho đầu tư. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải, các tập đoàn công nghệ quốc tế hiện không chỉ quan tâm đến ưu đãi đầu tư mà còn cần những câu trả lời rõ ràng về các vấn đề như dữ liệu huấn luyện AI, cơ chế thử nghiệm công nghệ mới, trách nhiệm pháp lý và phạm vi ứng dụng AI trong khu vực công. Đây là những yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định lựa chọn địa điểm đầu tư giữa Việt Nam và các đối thủ cạnh tranh trong khu vực như Thái Lan hay Malaysia.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải, cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc đang mở ra cơ hội hiếm có để Việt Nam nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, cơ hội này sẽ không tồn tại mãi. Điều Việt Nam cần hiện nay không phải là theo đuổi mục tiêu tự chủ công nghệ toàn diện, mà là xây dựng đủ năng lực để kiểm soát các lớp công nghệ chiến lược, chủ động thu hút nguồn lực quốc tế vào những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao và tạo dựng môi trường chính sách ổn định cho đổi mới sáng tạo. Trong cuộc đua công nghệ đang định hình lại trật tự kinh tế thế giới, lợi thế sẽ thuộc về những quốc gia biết lựa chọn đúng trọng tâm đầu tư và hành động đủ nhanh để nắm bắt cơ hội.