TP Hồ Chí Minh xây dựng cơ chế vốn mồi cho hạ tầng R&D

Từ bài toán thiếu hạ tầng R&D

Bên trong các phòng nghiên cứu công nghệ cao, một bản thiết kế vi mạch hay một giải pháp công nghệ mới có thể mất nhiều năm để hoàn thiện. Tuy nhiên, để đi từ kết quả nghiên cứu đến sản phẩm có khả năng thử nghiệm, sản xuất và thương mại hóa, doanh nghiệp còn cần hệ thống máy móc, thiết bị đo lường, kiểm thử và mô phỏng với chi phí lớn.

Đây là khoảng trống mà nhiều doanh nghiệp khó tự cân đối, nhất là trong những lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn. Nếu không có hạ tầng phù hợp, kết quả nghiên cứu có thể dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, khó chuyển sang các công đoạn chế tạo mẫu, kiểm thử hoặc hoàn thiện sản phẩm.

Với Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 24/8/2026, TP Hồ Chí Minh có thêm cơ sở pháp lý để thiết kế các chính sách riêng cho lĩnh vực này. Theo khoản 2 Điều 30 của Luật, HĐND Thành phố được quy định cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển hạ tầng, hệ thống đổi mới sáng tạo và các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Trên cơ sở đó, Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) TP Hồ Chí Minh đang tham mưu xây dựng các cơ chế hỗ trợ mới. Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để nguồn ngân sách thực sự trở thành “vốn mồi” cho năng lực nghiên cứu, thay vì chỉ hỗ trợ đơn thuần cho việc đầu tư thiết bị.

Ông Võ Minh Thành, Phó Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, cho rằng Thành phố đang có lợi thế về lực lượng doanh nghiệp, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và hoạt động khoa học, công nghệ. Tuy nhiên, một trong những điểm nghẽn cần giải quyết là hạ tầng phục vụ nghiên cứu và phát triển.

Theo ông Võ Minh Thành, cơ chế ưu đãi thu hút đầu tư hạ tầng phục vụ nghiên cứu khoa học theo Nghị quyết số 98/2023/QH15 thời gian qua còn những vướng mắc, chưa triển khai được như kỳ vọng. Trong khi đó, nếu thiếu phòng thí nghiệm, cơ sở chế tạo mẫu, hệ thống kiểm thử và những hạ tầng chuyên sâu khác, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu khó đưa kết quả nghiên cứu lên các công đoạn cao hơn.

Đây cũng là vấn đề liên quan đến mục tiêu nâng tỷ trọng R&D và năng lực làm chủ công nghệ của Thành phố. Theo Báo cáo đánh giá tác động được cung cấp, các lĩnh vực công nghệ chiến lược được định hướng ưu tiên gồm: trí tuệ nhân tạo (AI); dữ liệu lớn và phân tích dữ liệu; bán dẫn và điện tử; công nghệ sinh học; robot và tự động hóa; công nghệ số, đô thị thông minh và chuyển đổi số; công nghệ môi trường, năng lượng và giao thông thông minh.

Trong dự thảo chính sách đang được xây dựng, Thành phố dự kiến phân nhóm hạ tầng để có mức hỗ trợ khác nhau. Với hạ tầng thuộc danh mục công nghệ chiến lược như AI, chip bán dẫn và dữ liệu lớn, mức hỗ trợ dự kiến tối đa 25 tỷ đồng cho một tổ chức, doanh nghiệp và không quá 50% tổng kinh phí của dự án.

Đối với hạ tầng không thuộc danh mục công nghệ chiến lược, dự thảo đề xuất mức hỗ trợ tối đa 5 tỷ đồng cho hạ tầng vật lý như phòng thí nghiệm, cơ sở chế tạo mẫu; 3 tỷ đồng đối với hạ tầng số như phần mềm kiểm thử, môi trường mô phỏng. Dự thảo cũng tính đến mức hỗ trợ tối đa 100 tỷ đồng cho đầu tư hạ tầng, trang thiết bị nghiên cứu phục vụ hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo tầm cỡ quốc tế.

Những con số này là mức đề xuất trong dự thảo chính sách, chưa phải khoản ngân sách đã được quyết định. Việc HĐND Thành phố xem xét, quy định mức hỗ trợ sẽ phải gắn với điều kiện, tiêu chí và khả năng cân đối ngân sách Thành phố.

Tiền ngân sách phải đi cùng điều kiện và kết quả

Điểm đáng chú ý trong cách thiết kế chính sách là nguồn hỗ trợ không được đặt theo hướng cấp tiền để doanh nghiệp tự quyết định sử dụng, mà gắn với năng lực R&D, tiến độ đầu tư và kết quả vận hành.

Ông Nguyễn Trọng Ngân, Trưởng phòng Chuyển đổi số (Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh), cho biết cơ chế được xây dựng theo các nguyên tắc gồm: không hỗ trợ trùng lặp; tài sản thuộc sở hữu của chủ đầu tư; hậu kiểm dựa trên kết quả có thể đo lường; chấp nhận rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Nguyên tắc chấp nhận rủi ro có cơ sở từ Điều 9 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (Luật số 93/2025/QH15). Theo đó, rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được chấp nhận theo quy định của pháp luật nhưng phải có biện pháp quản trị rủi ro phù hợp.

Với nguồn vốn ngân sách, yêu cầu này cần được cụ thể hóa bằng các tiêu chí ngay từ khâu xét duyệt. Theo nội dung dự thảo được cung cấp, doanh nghiệp muốn tiếp cận chính sách phải chứng minh năng lực đầu tư cho R&D. Tổng chi cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ phải đạt tối thiểu 2% doanh thu thuần bình quân trong ba năm tài chính liền kề hoặc từ 200 tỷ đồng/năm trở lên.

Điều kiện về nhân lực cũng được đặt ra. Doanh nghiệp phải có bộ phận nghiên cứu với tối thiểu 10 nhân lực có trình độ từ đại học trở lên, trong đó ít nhất 50% là công dân Việt Nam. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, số lượng tối thiểu được đề xuất giảm xuống 3 người, nhưng vẫn giữ yêu cầu ít nhất 50% là người Việt Nam.

Cách đặt điều kiện này hướng dòng hỗ trợ đến những chủ thể đã có hoạt động R&D, thay vì chỉ dựa vào ý tưởng hoặc đề xuất đầu tư. Khi ngân sách tham gia một phần chi phí, phần vốn còn lại vẫn phải do chủ đầu tư bảo đảm. Doanh nghiệp vì vậy phải có trách nhiệm với tiến độ và hiệu quả sử dụng hạ tầng.

Dự thảo cũng đưa ra phương án giải ngân theo tiến độ. Với hạ tầng vật lý, kinh phí dự kiến chia thành ba giai đoạn: 40% khi khởi động, 30% khi đạt một nửa tiến độ và 30% khi hoàn thiện, đưa vào vận hành. Với hạ tầng số, tỷ lệ dự kiến là 60% khi được phê duyệt và 40% sau khi nghiệm thu hệ thống.

Cùng với đó là yêu cầu duy trì hoạt động đúng mục đích đầu tư trong thời gian tối thiểu 5 năm đối với hạ tầng vật lý và 3 năm đối với hạ tầng số. Dữ liệu nghiên cứu phát sinh từ hạ tầng được hỗ trợ cũng phải được lưu trữ trên lãnh thổ Việt Nam và tuân thủ các quy định về an ninh mạng.

Vấn đề còn lại là biến những quy định này thành một quy trình đủ rõ để doanh nghiệp có thể tiếp cận, còn cơ quan quản lý có thể kiểm tra, đánh giá. Đây là khâu quan trọng đối với hiệu quả của chính sách, bởi hỗ trợ hạ tầng R&D khác với hỗ trợ một nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể. Tài sản được hình thành có thời gian sử dụng dài, giá trị lớn; kết quả cuối cùng phải thể hiện qua khả năng vận hành, phục vụ nghiên cứu và phát triển sản phẩm, công nghệ.

Bên cạnh đó, Luật Phát triển đô thị tạo thêm cơ sở pháp lý để TP Hồ Chí Minh thiết kế chính sách theo điều kiện của Thành phố. Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh đã công bố lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị quyết quy định một số nội dung hỗ trợ thúc đẩy nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Với bài toán hạ tầng R&D, “vốn mồi” chỉ phát huy tác dụng khi được đặt trong một cơ chế có điều kiện, có đối ứng và có hậu kiểm. Khi Nhà nước chia sẻ một phần chi phí đầu tư ban đầu, còn doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học phải chứng minh năng lực, chịu trách nhiệm về tiến độ và duy trì hiệu quả khai thác, ngân sách sẽ được sử dụng để kích hoạt đầu tư xã hội cho nghiên cứu và phát triển, thay vì thay thế nguồn vốn của khu vực ngoài nhà nước.