Thanh toán số ‘tăng tốc' nhưng cũng cần kiểm soát rủi ro nợ tiêu dùng

Từ thanh toán số đến tài chính toàn diện

Tại Tọa đàm “Thúc đẩy tài chính toàn diện - Động lực từ thanh toán không dùng tiền mặt” do Thời báo Ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam tổ chức sáng 6/10, PGS.TS. Lê Thanh Tâm, Viện Ngân hàng - Tài chính, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, chuyển đổi số đang thay đổi sâu sắc cách người dân và doanh nghiệp tiếp cận dịch vụ tài chính - ngân hàng. Trong đó, thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tài chính toàn diện.

Thực tế, thanh toán không dùng tiền mặt đang ngày càng phổ biến, từ đô thị đến nông thôn, từ trung tâm thương mại, siêu thị đến cửa hàng nhỏ, chợ dân sinh, trường học, bệnh viện và dịch vụ công. Một chiếc điện thoại thông minh hay một mã QR có thể trở thành điểm chấp nhận thanh toán với chi phí thấp, mở ra cơ hội để hộ kinh doanh, tiểu thương và người dân tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái thanh toán số.

Theo PGS.TS. Lê Thanh Tâm, quá trình phát triển tài chính toàn diện có thể hình dung qua bốn bước. Bước đầu tiên, có tài khoản và bước thứ hai là giao dịch thường xuyên, Việt Nam đã thực hiện khá tốt. Bước thứ ba, tích lũy trong hệ thống, đang được cải thiện khi tỷ lệ tiết kiệm tại tổ chức tài chính tăng từ 14,5% lên 43,1%. Tuy nhiên, bước thứ tư tín dụng và bảo hiểm chính thức vẫn chưa được chuyển hóa tương xứng. “Mỗi giao dịch số để lại dữ liệu dòng tiền, đó là nguyên liệu để chấm điểm tín dụng mà chúng ta chưa khai thác”, PGS.TS. Lê Thanh Tâm đề xuất.

Đây cũng là một trong những vấn đề cho thấy giá trị của thanh toán số không chỉ nằm ở việc giúp giao dịch nhanh hơn, thuận tiện hơn. Khi các giao dịch được thực hiện trên nền tảng số, dữ liệu phát sinh trong quá trình giao dịch có thể trở thành cơ sở để nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính chính thức.

Theo đại diện Viện Ngân hàng - Tài chính, Đại học Kinh tế Quốc dân, thanh toán số cũng là “đường ray” của thương mại điện tử. Quy mô thương mại điện tử bán lẻ năm 2025 đạt 38,5 tỷ USD, gấp gần 10 lần năm 2015. Tuy nhiên, 77,5% người tiêu dùng vẫn lựa chọn trả tiền mặt khi nhận hàng, cho thấy dư địa để thanh toán số tiếp tục mở rộng còn rất lớn.

Ở góc độ hạ tầng, ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thanh toán Quốc gia Việt Nam (NAPAS) cho rằng, thanh toán số đang trở thành một trong những điểm tiếp cận gần gũi và thường xuyên nhất của người dân với hệ thống tài chính chính thức. Từ chuyển tiền 24/7, thanh toán bằng VietQR, chi trả hóa đơn, mua sắm trực tuyến đến thanh toán QR xuyên biên giới, hạ tầng thanh toán ngày càng được mở rộng, tạo nền tảng để tài chính toàn diện đi sâu hơn vào đời sống.

Theo ông Nguyễn Thanh Tùng, thành công của tài chính toàn diện không chỉ được đo bằng số lượng tài khoản được mở, mà quan trọng hơn là tài khoản đó có được sử dụng thuận tiện, thường xuyên và thực chất trong đời sống hàng ngày hay không.

Để quá trình này diễn ra trên quy mô lớn, hạ tầng thanh toán số giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Nếu ứng dụng ngân hàng, ví điện tử, thẻ hay mã QR là những gì người dùng trực tiếp nhìn thấy, phía sau đó là hệ thống hạ tầng bảo đảm các giao dịch được kết nối, xử lý và hoàn tất nhanh chóng, chính xác, an toàn. Trong hệ sinh thái này, NAPAS đóng vai trò hạ tầng kết nối thanh toán bán lẻ quốc gia. Hệ thống hiện kết nối 70 tổ chức thành viên, xử lý khoảng 12 tỷ giao dịch trong năm 2025, phục vụ 100 triệu khách hàng; đồng thời kết nối mạng lưới hơn 20.000 ATM và hơn 930.000 POS/mPOS.

Không chỉ kết nối ngân hàng, công ty tài chính và các tổ chức thanh toán, NAPAS còn hỗ trợ giao dịch liên thông giữa các hệ thống, xây dựng và triển khai các tiêu chuẩn chung, duy trì hoạt động thanh toán thông suốt 24/7.

Tăng tốc thanh toán số, kiểm soát rủi ro tín dụng tiêu dùng

Cùng với sự thuận tiện của thanh toán số, một vấn đề khác cũng được đặt ra là nguy cơ người dùng tiếp cận tín dụng tiêu dùng quá dễ dàng. Theo PGS.TS. Lê Thanh Tâm, thị trường cho vay tiêu dùng tăng khoảng 26% trong năm 2025, trong khi nợ quá hạn thẻ tín dụng ở mức khoảng 6 - 8%. Đáng chú ý, nhóm người trẻ có mức độ sử dụng tín dụng tiêu dùng đáng kể: khoảng 60% có ít nhất một khoản nợ tiêu dùng và 41% người từ 22 đến 35 tuổi sử dụng hình thức “mua trước, trả sau”.

Một giải pháp khác, biến dữ liệu thanh toán thành dữ liệu phục vụ tín dụng; bảo vệ người tiêu dùng bằng cách tăng cường chia sẻ dữ liệu gian lận liên ngành, đưa dư nợ mua trước trả sau vào CIC (Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia Việt Nam); đồng thời giáo dục tài chính số theo nhóm thông qua ngân hàng, hợp tác xã và quỹ tín dụng nhân dân. “Với tổ chức tín dụng và Fintech - công nghệ tài chính, cuộc đua mở tài khoản đã xong, tiếp theo là kích hoạt sử dụng”, PGS.TS. Lê Thanh Tâm nhấn mạnh.

Đặt trong yêu cầu thúc đẩy chuyển đổi số, những vấn đề trên cho thấy giá trị của thanh toán số không chỉ nằm ở tốc độ giao dịch hay số lượng tài khoản được mở. Quan trọng hơn, khả năng khai thác dữ liệu từ các giao dịch, mở rộng tiếp cận dịch vụ tài chính chính thức, nâng cao chất lượng sử dụng và kiểm soát rủi ro. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với tinh thần lấy chuyển đổi số, dữ liệu và công nghệ làm nền tảng để tạo ra hiệu quả thực chất trong đời sống.

Theo ông Nguyễn Thanh Tùng, để hạ tầng thanh toán tiếp tục thúc đẩy tài chính toàn diện, cần bảo đảm 5 yếu tố: Dễ tiếp cận, thiết thực, kết nối, mở rộng và an toàn, tin cậy. Hạ tầng phải vận hành liên tục, hỗ trợ tra soát, tăng cường phòng, chống gian lận, đồng thời tiếp tục mở rộng kết nối giữa người dân với ngân hàng, doanh nghiệp và các đơn vị cung cấp dịch vụ. “Mỗi kết nối mới trên hạ tầng thanh toán số là thêm một cơ hội để người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp đến gần hơn với tài chính toàn diện”, ông Nguyễn Thanh Tùng nhấn mạnh.

Như vậy, tốc độ phổ cập thanh toán số đang mở thêm những cánh cửa để người dân và doanh nghiệp tiếp cận hệ thống tài chính chính thức. Tuy nhiên, để quá trình này tạo ra giá trị bền vững, trọng tâm không chỉ mở rộng thanh toán mà còn phải nâng cao chất lượng sử dụng, khai thác hiệu quả dữ liệu, bảo vệ người tiêu dùng và tăng cường an toàn, tin cậy trong toàn bộ hệ sinh thái.

Đây chính là điểm then chốt để quá trình số hóa thanh toán chuyển từ “tăng tốc” về lượng sang tạo ra hiệu quả thực chất, góp phần đưa tài chính toàn diện đi sâu hơn vào đời sống.

Bà Nguyễn Thị Thu, Phó Vụ trưởng Vụ Thanh toán, NHNN

Đối với giai đoạn 2026 - 2030, định hướng phát triển TTKDTM sẽ có sự chuyển dịch từ chú trọng về “lượng” sang “chất”. Bên cạnh yêu cầu về chất lượng, chi phí giao dịch cần được tối ưu theo hướng hợp lý, phù hợp với điều kiện của người dân và doanh nghiệp. Các dịch vụ thanh toán sẽ tiếp tục được tích hợp sâu hơn vào các hệ sinh thái số như y tế, giáo dục, dịch vụ công và giao thông để tạo trải nghiệm liền mạch.

An toàn tiếp tục là một yêu cầu trọng tâm, trong đó bao gồm bảo vệ dữ liệu, quyền lợi người dùng, tăng khả năng phòng ngừa gian lận, lừa đảo và tạo dựng niềm tin với dịch vụ tài chính số.

NHNN dự kiến tập trung vào 5 nhóm giải pháp, gồm tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng tạo hành lang pháp lý an toàn, minh bạch nhưng vẫn thúc đẩy đổi mới sáng tạo; phát triển hạ tầng và mở rộng mạng lưới chấp nhận thanh toán; đa dạng hóa, cá nhân hóa sản phẩm theo từng phân khúc khách hàng; tăng cường an toàn, bảo mật, bảo vệ dữ liệu và phòng, chống gian lận trực tuyến; đồng thời đẩy mạnh giáo dục tài chính nhằm nâng cao kiến thức, kỹ năng tài chính số cho người dân.