Kính AI gây lo ngại về quyền riêng tư
Chính phủ Na Uy ngày 5/10 thông báo sẽ trình Quốc hội đề xuất hạn chế tạm thời việc sử dụng kính AI tại một số địa điểm công cộng như công viên, bãi biển, bảo tàng, trung tâm mua sắm và các sự kiện đông người. Trường học, sân chơi, câu lạc bộ thanh thiếu niên, bệnh viện, phòng khám, bể bơi, phòng tập và khu vực thay đồ cũng có thể nằm trong diện hạn chế.
Bộ trưởng Kỹ thuật số và Quản trị công Na Uy Torgeir Micaelsen cho biết chính phủ lo ngại người dân có thể bị chụp ảnh, quay video hoặc ghi âm mà không hề hay biết.
Đây không phải lệnh cấm toàn diện. Na Uy vẫn cho phép sử dụng kính AI trong không gian riêng tư hoặc những trường hợp không gây nguy cơ ghi hình người khác khi chưa được đồng ý. Chính phủ cũng dự kiến thành lập nhóm chuyên gia để xây dựng quy định lâu dài đối với các thiết bị đeo có camera, micro và chức năng AI.
Kính AI thế hệ mới không chỉ dùng để chụp ảnh hay nghe nhạc. Thiết bị có thể kết nối với điện thoại và hệ thống AI, giúp người dùng nhận diện vật thể, dịch ngôn ngữ, đọc văn bản hoặc đặt câu hỏi về những gì đang diễn ra trước mắt.
Công nghệ này hướng tới việc để trợ lý AI có thể "nhìn thấy" và "nghe thấy" môi trường xung quanh người sử dụng. Chính khả năng đó khiến kính AI khác biệt với điện thoại thông thường và làm gia tăng lo ngại về việc ghi nhận dữ liệu của những người không sử dụng thiết bị.
Các nước chọn nhiều cách quản lý
Na Uy không phải nước duy nhất phản ứng khi kính AI trở nên phổ biến.
Australia đang xem xét cấm kính có camera tại các cơ quan và tòa nhà chính phủ do lo ngại về an ninh và quyền riêng tư. Chính phủ nước này đồng thời tham vấn các doanh nghiệp lớn để xây dựng hướng dẫn về sử dụng AI tại nơi làm việc.
Tại Anh, chính phủ hiện chưa có kế hoạch cấm bán hoặc sử dụng kính thông minh có camera. Thay vào đó, nước này áp dụng luật bảo vệ dữ liệu hiện hành đối với việc xử lý thông tin cá nhân, đồng thời sử dụng các quy định về quấy rối, theo dõi và nội dung bất hợp pháp để xử lý hành vi lạm dụng.
Quốc hội Anh lại có cách tiếp cận thận trọng hơn được áp dụng. Hướng dẫn mới quy định việc ghi hình bằng camera, micro và kính AI phải được cấp phép. Cơ quan này cũng đang rà soát riêng chính sách đối với kính AI để cân bằng giữa an ninh, quyền riêng tư và khả năng tiếp cận công nghệ.
Pháp lại tập trung vào cảnh báo và bảo vệ dữ liệu. Cơ quan bảo vệ dữ liệu CNIL cho rằng kính thông minh đặt ra những thách thức mới về quyền riêng tư, đạo đức và xã hội, đồng thời đang triển khai kế hoạch nghiên cứu, giám sát công nghệ này. Một khảo sát do CNIL thực hiện đầu năm nay cho thấy 67% người được hỏi cho rằng kính thông minh gây rủi ro đối với quyền riêng tư.
Tại Mỹ, một số nơi đã áp dụng quy định cụ thể. Hệ thống tòa án bang New York cấm kính thông minh có camera và micro tại các cơ sở xét xử. California trong khi đó từng xem xét dự luật xử phạt việc bí mật sử dụng kính thông minh để ghi hình tại phòng thay đồ, phòng khám và những nơi riêng tư, đồng thời yêu cầu thiết bị có tín hiệu báo khi đang ghi hình. Dự luật cuối cùng bị Thống đốc Gavin Newsom phủ quyết ngày 1/10.
Việt Nam có thể chuẩn bị gì?
Sự phát triển của kính AI đặt ra một bài toán phù hợp với định hướng của Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Nghị quyết xác định thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, khuyến khích đổi mới sáng tạo và tránh tư duy "không quản được thì cấm". Nghị quyết cũng đặt yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn thông tin trong quá trình phát triển công nghệ.
Với kính AI, Việt Nam có thể nghiên cứu cách quản lý theo mức độ rủi ro thay vì cấm chung. Kính chỉ phục vụ nghe gọi hoặc hỗ trợ người khiếm thị có thể được đối xử khác với thiết bị có khả năng nhận diện khuôn mặt, ghi âm liên tục hoặc truyền dữ liệu lên máy chủ.
Các địa điểm nhạy cảm như bệnh viện, trường học, tòa án, phòng thay đồ, cơ sở quân sự và nơi xử lý thông tin mật có thể được quy định thành khu vực hạn chế sử dụng thiết bị ghi hình đeo trên người.
Bên cạnh đó, Việt Nam có thể yêu cầu nhà sản xuất áp dụng nguyên tắc bảo vệ quyền riêng tư ngay từ khâu thiết kế. Thiết bị cần có tín hiệu rõ ràng khi đang ghi hình, cho phép người dùng kiểm soát dữ liệu và hạn chế việc lưu trữ hoặc truyền dữ liệu không cần thiết.
Đây cũng là hướng giúp cân bằng giữa đổi mới và bảo vệ người dân. Kính AI có thể đem lại lợi ích lớn trong giáo dục, y tế, hỗ trợ người khuyết tật, dịch thuật và công việc chuyên môn. Nhưng nếu thiếu quy định, cùng một công nghệ có thể trở thành công cụ ghi hình, theo dõi hoặc thu thập dữ liệu mà người bị ghi không hề biết.
Nghị quyết 57 đặt mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia có năng lực cao về công nghệ số, đồng thời thuộc nhóm dẫn đầu về an toàn, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu.
Vì vậy, bài toán với kính AI không nên là cấm hay cho phép, mà là xây dựng những giới hạn rõ ràng để công nghệ được phát triển trong khuôn khổ an toàn. Khi thiết bị AI ngày càng tiến gần cơ thể con người, việc xây dựng "hàng rào" pháp lý từ sớm sẽ giúp Việt Nam tránh bị động trước những công nghệ mới, đồng thời giữ đúng tinh thần thúc đẩy đổi mới sáng tạo của Nghị quyết 57.
