Khơi thông dòng vốn từ kết nối dữ liệu
Đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng đang chuyển dần từ những sáng kiến riêng lẻ tại từng tổ chức sang một quá trình có sự kết nối và điều phối ở quy mô toàn ngành.
Theo các chuyên gia tài chính, khi thể chế, dữ liệu và công nghệ đã có những bước tiến đáng kể, yêu cầu đặt ra là làm sao các nguồn lực tài chính, công nghệ và nhân lực được kết nối hiệu quả hơn, đưa đổi mới sáng tạo vào giải quyết những bài toán thực tế của ngành Ngân hàng.
Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia: Không chỉ thúc đẩy ứng dụng công nghệ, mà phải tháo gỡ điểm nghẽn, đổi mới tư duy và khơi thông các nguồn lực để tạo ra giá trị thực tế.
Ông Trần Hoài Phương, thành viên Ban điều hành, Giám đốc Ngân hàng Doanh nghiệp (HDBank) cho rằng, các ngân hàng đang thay đổi góc nhìn thẩm định rủi ro bằng cách bám sát hơn vào chuỗi giá trị thực tế. “Điểm nghẽn lớn nhất của doanh nghiệp công nghệ không chỉ là thiếu tài sản thế chấp hữu hình, mà còn nằm ở việc tổ chức tín dụng - TCTD chưa hiểu rõ dòng tiền vận hành của họ”, ông Trần Hoài Phương chia sẻ.
Kinh nghiệm tại HDBank cho thấy, khi cho vay theo chuỗi cung ứng, ngân hàng nhìn vào “cánh trái” là khoản phải thu và “cánh phải” là khoản phải trả của doanh nghiệp để thiết lập quan hệ đối tác toàn diện.
Dư nợ cho vay theo chuỗi của HDBank đã đạt khoảng 1,2 tỷ USD. Theo HDBank, cách làm này cho phép ngân hàng tài trợ cho nhà cung cấp bao bì của các tập đoàn đa quốc gia như Nestlé hay nhà phân phối của Unilever dù đòn bẩy tài chính cao, bởi ngân hàng kiểm soát được tính thanh khoản và khả năng tiêu thụ thực tế của sản phẩm.
Với lĩnh vực công nghệ, ngân hàng cũng xác định một hạn mức rủi ro kiểm soát để thử nghiệm những cấu trúc tài trợ mới như vốn lai (mezzanine financing), kết hợp giữa nợ và vốn cổ phần.
Tuy nhiên, trên bình diện toàn hệ thống, đưa vốn đến các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo vẫn còn nhiều điểm nghẽn. PGS. TS. Nguyễn Thanh Phương, Phó Giám đốc Học viện Ngân hàng nêu 3 vấn đề chính như: Khó khăn trong định giá tài sản vô hình; bất cân xứng thông tin giữa doanh nghiệp công nghệ và ngân hàng và sự đứt gãy nguồn vốn ở giai đoạn “thung lũng chết”, khi nguồn vốn ban đầu đã cạn nhưng doanh thu và dòng tiền thương mại chưa hình thành đầy đủ.
Trong đó, dữ liệu là một mắt xích quan trọng. Ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) cho biết, dữ liệu doanh nghiệp hiện nằm rải rác ở nhiều bộ, ngành. Thông tin về thuế, bảo hiểm, tài sản bất động sản, bằng sáng chế và tài sản trí tuệ được quản lý tại các hệ thống khác nhau.
Khi thiếu cơ chế chia sẻ tập trung và chuẩn kết nối dữ liệu liên thông, ngân hàng khó có được bức tranh đầy đủ, kịp thời về lịch sử hoạt động và uy tín của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Vì vậy, hoàn thiện hạ tầng dữ liệu không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng đánh giá, quản trị rủi ro và đưa vốn đến đúng đối tượng.
Theo NHNN, ngành Ngân hàng đã đồng bộ 4 cơ sở dữ liệu chuyên ngành lên Trung tâm Dữ liệu quốc gia; đồng thời kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để làm sạch, đối chiếu hàng trăm triệu hồ sơ khách hàng.
Thông tư 64/2024/TT-NHNN cũng quy định về giải pháp Open API (giao diện lập trình ứng dụng mở) với 23 chuẩn giao diện lập trình mở cơ bản, có hiệu lực bắt buộc áp dụng từ ngày 1/3/2027. Cùng với đó, NHNN đang rà soát, sửa đổi quy định về an ninh bảo mật theo định hướng Luật An ninh dữ liệu và đẩy mạnh triển khai thông tư về ứng dụng AI trong ngành Ngân hàng.
Ở góc độ hạ tầng thanh toán, ông Phạm Anh Liêm, Giám đốc Công nghệ thông tin MobiFone Digital Payments cho biết, mục tiêu của các đơn vị phát triển hạ tầng thanh toán số là đưa các tính năng an toàn bảo mật, định danh điện tử và phòng chống gian lận vào mặc định trong tầng chuyển mạch liên ngân hàng.
Điều này giúp các TCTD và fintech (công nghệ tài chính) quy mô nhỏ, trung bình giảm chi phí đầu tư hạ tầng mà vẫn có thể cung cấp dịch vụ bảo mật cao.
Theo PGS. TS. Nguyễn Thanh Phương, Việt Nam cần đồng thời hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), có cơ chế Nhà nước cùng chia sẻ rủi ro thông qua quỹ bảo lãnh tín dụng, phát triển các tổ chức định giá độc lập về tài sản vô hình, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và đa dạng hóa cấu trúc vốn theo từng vòng đời phát triển của doanh nghiệp.
Nhìn từ tinh thần Nghị quyết 57, đây cũng là yêu cầu về đổi mới tư duy và phương thức tổ chức nguồn lực: Từ chỗ nhìn đổi mới sáng tạo chủ yếu dưới góc độ công nghệ sang tạo điều kiện để công nghệ, dữ liệu, vốn và nhân lực cùng tham gia giải quyết những vấn đề cụ thể.
Tăng ứng dụng công nghệ để chống gian lận
Theo Phó Thống đốc NHNN Phạm Tiến Dũng, tại Hội nghị Ban Chỉ đạo Trung ương thực hiện Nghị quyết 57 mới đây đây, lãnh đạo ngành Ngân hàng đã cam kết sẵn sàng đầu tư 2.000 - 3.000 tỷ đồng mỗi năm cho phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Ông Phạm Tiến Dũng cho rằng, không chỉ ngành Ngân hàng mà các TCTD, doanh nghiệp và nhiều quỹ đầu tư có thể tham gia đầu tư vào lĩnh vực này, qua đó góp phần khơi thông các nguồn lực xã hội cho đổi mới sáng tạo. Về thể chế, khuôn khổ pháp lý cho đổi mới sáng tạo trong hoạt động ngân hàng đang từng bước được hoàn thiện theo hướng kiến tạo, quản lý dựa trên rủi ro và tạo không gian thử nghiệm an toàn cho các mô hình kinh doanh mới.
Hạ tầng thanh toán và dữ liệu của ngành cũng tiếp tục được hiện đại hóa. Thanh toán không dùng tiền mặt tăng trưởng mạnh cả về số lượng và giá trị giao dịch, trong khi tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản ngân hàng ngày càng cao.
Theo Báo cáo “Khơi thông nguồn lực cho đổi mới sáng tạo ngành Tài chính - Ngân hàng” của Học viện Ngân hàng, đến cuối năm 2025, hơn 88,9% người trưởng thành tại Việt Nam đã có tài khoản ngân hàng. Giá trị thanh toán không dùng tiền mặt tương đương 28 lần GDP.
Tại nhiều ngân hàng thương mại (NHTM), hơn 95% giao dịch được thực hiện trên các kênh số. Trong 8 tháng năm 2026, Việt Nam ghi nhận hơn 21 tỷ giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt với tổng giá trị gần 261 triệu tỷ đồng, tăng 34,56% về số lượng và 13,26% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng trong cùng giai đoạn xử lý hơn 109,1 triệu giao dịch, với giá trị hơn 400,6 triệu tỷ đồng. Hệ thống chuyển mạch tài chính và bù trừ điện tử xử lý hơn 9,65 tỷ giao dịch.
NHNN cũng đã triển khai kết nối thanh toán bán lẻ song phương qua mã QR giữa Việt Nam với Thái Lan, Lào, Campuchia, Trung Quốc, Hàn Quốc và Singapore, đồng thời đang triển khai kết nối với một số quốc gia khác.
Cùng với thúc đẩy đổi mới, Phó Thống đốc Phạm Tiến Dũng nhấn mạnh an ninh, an toàn phải luôn là điều kiện tiên quyết trong quá trình chuyển đổi số của ngành ngân hàng.
Việc làm sạch dữ liệu khách hàng, đối chiếu sinh trắc học, kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và chia sẻ thông tin cảnh báo trong toàn hệ thống đã góp phần ngăn chặn nhiều vụ việc gian lận, lừa đảo, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng. “Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong thanh toán (SIMO) hiện có 147 TCTD và trung gian thanh toán kết nối, chia sẻ dữ liệu. Dịch vụ truy vấn tài khoản nghi ngờ gian lận đã được triển khai tại 16 ngân hàng và 5 tổ chức trung gian thanh toán”, ông Phạm Tiến Dũng cho biết.
Theo Phó Thống đốc, năng lực đổi mới của ngành Ngân hàng cũng đang được nâng lên rõ rệt. Nhiều ngân hàng đã chuyển từ các sáng kiến đơn lẻ sang tổ chức đổi mới một cách bài bản, hình thành các đơn vị chuyên trách và tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn cùng các công nghệ mới trong quản trị, điều hành và phát triển sản phẩm.
Tính đến ngày 21/9, hệ thống đã cảnh báo cho hơn 5,4 triệu lượt khách hàng. Trong số này, hơn 1,8 triệu lượt khách hàng đã tạm dừng hoặc hủy giao dịch, với tổng số tiền hơn 6.000 tỷ đồng.
