Trung Quốc âm thầm đẩy nhanh cuộc cách mạng robot trong các nhà máy

“Tôi chỉ chợp mắt một lúc mà thế giới đã thay đổi”, anh Chen Tianyu, 28 tuổi, giáo viên chuyên ngành AI và robot, nói. Để cập nhật công nghệ mới, anh thường đến các nhà máy đang chuyển sang tự động hóa và đưa những kiến thức thực tế vào giảng dạy.

Theo truyền thông Anh, Tại Học viện Kỹ thuật viên Hàng Châu, nơi Chen giảng dạy, sinh viên được đào tạo về AI, robot và các công nghệ phục vụ sản xuất. Thông điệp mà anh muốn truyền tải là trong làn sóng công nghệ mới, người lao động không thể đứng ngoài quá trình thay đổi.

Đây là một phần trong nỗ lực của Trung Quốc nhằm xây dựng lực lượng lao động đáp ứng nền kinh tế công nghệ cao, theo kế hoạch trị giá 20 tỷ USD hướng tới đưa nước này trở thành một trong những trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu và cạnh tranh trực tiếp với Mỹ.

Tại Trung Quốc, có khoảng hơn 2 triệu robot đang hoạt động trong các nhà máy, nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác. Số lượng này đang tiếp tục tăng nhanh. Trung Quốc cũng đang đưa robot ra thị trường quốc tế khi hơn một nửa số robot công nghiệp trên thế giới hiện được sản xuất tại nước này.

Quy mô tự động hóa cho thấy một cuộc chuyển đổi lớn đang diễn ra trong nền kinh tế Trung Quốc. Tuy nhiên, tác động của quá trình này đối với lực lượng lao động vẫn là câu hỏi chưa có lời giải rõ ràng, đặc biệt với một quốc gia giữ vị trí trung tâm của ngành sản xuất toàn cầu.

Robot và con người cùng làm việc

Tại một nhà máy ở Thành Đô, miền Nam Trung Quốc, công nhân và robot đang cùng tham gia dây chuyền sản xuất.

Khoảng 30 công nhân lắp ráp, khoan và đánh bóng sản phẩm chủ lực của CRP Technology: các cánh tay robot dùng cho nhiều công việc công nghiệp. Gần đó, các kỹ sư trẻ nghiên cứu một nguyên mẫu robot mới, với mục tiêu xa hơn là tạo ra những cỗ máy có thể hỗ trợ chế tạo robot khác.

Hiện nguyên mẫu này mới chỉ thực hiện được những thao tác đơn giản, lặp đi lặp lại như quét mã QR. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu kỳ vọng khả năng của robot sẽ được mở rộng trong thời gian tới.

CRP Technology có khoảng 300 nhân viên và đã sản xuất cánh tay robot trong 9 năm. Các sản phẩm có thể được điều chỉnh theo nhu cầu của từng nhà máy, từ sản xuất ô tô, thiết bị điện tử đến tua-bin gió. Công ty cho biết một cánh tay robot có thể được lập trình để thực hiện hơn 90% công việc lặp đi lặp lại.

Khả năng robot thay thế một phần lao động con người vì thế không còn là vấn đề xa vời. Các kỹ sư Trung Quốc thậm chí hướng tới những robot có thể tự suy nghĩ và đảm nhận nhiều nhiệm vụ hơn.

Động lực phía sau quá trình này không chỉ đến từ mục tiêu nâng cao năng suất. Dân số giảm và lực lượng lao động già hóa đang tạo thêm sức ép buộc Trung Quốc phải tự động hóa sản xuất.

Theo ước tính chính thức, đến năm 2035, hơn 1/3 dân số Trung Quốc sẽ trên 60 tuổi. Một số dự báo cho rằng nước này sẽ mất gần 60 triệu người trong thập niên tới.

Tự động hóa được kỳ vọng sẽ bù đắp khoảng trống nhân lực trước khi vấn đề này tác động mạnh hơn đến nền kinh tế đang tăng trưởng chậm. Tuy nhiên, tốc độ chuyển đổi là yếu tố quan trọng. Khoảng 120 triệu người vẫn làm việc trong ngành sản xuất. Nếu tự động hóa diễn ra quá nhanh, hàng triệu người phụ thuộc vào thu nhập từ nhà máy có thể mất việc.

Bởi vậy, robot không đơn thuần là giải pháp cho tình trạng thiếu lao động trong tương lai mà đồng thời cũng tạo ra sức ép đối với lực lượng lao động hiện tại.

Tại nhà máy Leapmotor ở Hàng Châu, robot đã hỗ trợ hầu hết các công đoạn sản xuất xe, trong khi con người vẫn đảm nhiệm khâu kiểm tra cuối cùng. Nhà máy này hiện có hơn 25.000 nhân viên.

Theo ông Cao Li, Phó Chủ tịch Leapmotor, máy móc có lợi thế khi có thể hoạt động liên tục, nhưng vẫn cần được bảo trì và kiểm tra. Dù vậy, tại các công đoạn dập, hàn và sơn, mức độ tự động hóa của nhà máy về cơ bản đã đạt 100%.

Điều này cho thấy ranh giới giữa công việc của con người và máy móc đang ngày càng thay đổi. Khi công nghệ tiến bộ, những vị trí hiện vẫn cần con người có thể tiếp tục thu hẹp.

Lợi thế từ hệ sinh thái sản xuất

Trung Quốc có lợi thế lớn trong cuộc đua robot nhờ nền tảng sản xuất quy mô lớn. Các linh kiện cần thiết để chế tạo robot, từ động cơ, pin, thiết bị điện tử đến bánh răng và cảm biến, đều có sẵn trong hệ sinh thái công nghiệp của nước này.

Theo Tiến sĩ Susanne Bieller, Tổng Thư ký Liên đoàn Robot Quốc tế, Trung Quốc còn có lợi thế ở khả năng hoạch định và triển khai chính sách từ cấp trung ương xuống các địa phương.

Thâm Quyến là một ví dụ. Thành phố này sở hữu hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh, giúp doanh nghiệp có thể tìm các linh kiện cần thiết để chế tạo robot trong thời gian rất ngắn. Đây là lợi thế mà nhiều khu vực tại châu Âu chưa có.

Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn gặp bất lợi ở phần “bộ não” của robot, khi Mỹ đang dẫn đầu về phát triển AI để điều khiển và lập trình máy móc.

Khoảng cách này đang được thu hẹp khi các công ty Trung Quốc như DeepSeek và Moonshot liên tục giới thiệu những mô hình AI mới. Cách tiếp cận mã nguồn mở, trong đó các công ty khởi nghiệp chia sẻ mã nguồn, được cho là giúp Trung Quốc bắt kịp nhanh hơn dự kiến, bất chấp các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đối với chip tiên tiến.

Vì vậy, cuộc cạnh tranh công nghệ đang dần chuyển sang một giai đoạn mới. Vấn đề không chỉ còn là bên nào sở hữu mô hình AI tốt hơn, mà còn là bên nào có thể đưa AI vào hàng triệu cỗ máy và biến công nghệ này thành năng lực sản xuất thực tế.

Đào tạo nhân lực cho kỷ nguyên robot

Cùng với đầu tư vào máy móc, Trung Quốc cũng đang chuẩn bị nguồn nhân lực cho nền kinh tế mới.

Tại Học viện Kỹ thuật viên Hàng Châu, học sinh có thể bắt đầu học từ năm 15 tuổi. Trường đào tạo nhiều lĩnh vực liên quan đến công nghệ sản xuất, trong đó có động cơ, hàng không và chế biến đất hiếm - lĩnh vực quan trọng trong cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Trung Quốc và Mỹ.

Mô hình này cũng được kỳ vọng góp phần giải quyết tình trạng thất nghiệp trong giới trẻ Trung Quốc. Theo Chen, nhu cầu tuyển dụng từ doanh nghiệp đối với sinh viên của trường khá cao, thậm chí một số sinh viên được doanh nghiệp đặt trước.

Quan điểm của anh phản ánh cách Trung Quốc đang nhìn nhận những thay đổi do tự động hóa tạo ra: một số công việc sẽ biến mất, nhưng những vị trí mới cũng xuất hiện cùng quá trình chuyển đổi công nghệ.

Vấn đề là người lao động có đủ kỹ năng để chuyển sang những công việc mới đó hay không.

Bài toán việc làm còn bỏ ngỏ

Dù đẩy mạnh tự động hóa, Trung Quốc vẫn đối mặt với nhiều thách thức kinh tế, trong đó có cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài và sức tiêu dùng yếu.

Chưa rõ quá trình chuyển đổi công nghệ mà Bắc Kinh thúc đẩy sẽ giải quyết những vấn đề này như thế nào. Tác động đối với những người có nguy cơ mất việc cũng khó đánh giá đầy đủ.

Robot có thể giúp Trung Quốc duy trì năng lực sản xuất trong bối cảnh dân số già hóa và lực lượng lao động suy giảm. Nhưng nếu quá trình tự động hóa diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của người lao động, những lợi ích về năng suất có thể đi kèm sức ép lớn đối với việc làm.

Đây cũng là nghịch lý mà Trung Quốc phải đối mặt: nước này cần robot để bù đắp lực lượng lao động đang thu hẹp, nhưng đồng thời phải bảo đảm hàng trăm triệu người đang làm việc trong ngành sản xuất không bị bỏ lại phía sau.

Tương lai vì thế vẫn khó đoán. Anh Chen cho biết khi học sinh hỏi về những gì sẽ xảy ra, anh không thể đưa ra câu trả lời chắc chắn bởi công nghệ đang thay đổi quá nhanh.

Điều duy nhất có thể chắc chắn, theo Chen, là không thể đứng yên trước làn sóng công nghệ mới. Trung Quốc đang lựa chọn tiến về phía trước và chấp nhận những thay đổi mà cuộc cách mạng robot mang lại.