Rủi ro từ AI đang chính thức bước vào nghị sự chiến lược Mỹ-Trung. Ngày 19/9, Reuters dẫn một nguồn tin am hiểu công tác chuẩn bị cho biết Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent sẽ gặp Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong ngày 20/9 tại trụ sở JPMorgan Chase ở New York để thảo luận về an ninh AI, thương mại và các vấn đề kinh tế khác. Cuộc gặp tại Manhattan diễn ra chỉ vài ngày trước khi Tổng thống Donald Trump tiếp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Nhà Trắng ở Washington vào ngày 24/9. Điều này cho thấy câu hỏi trong quan hệ Mỹ-Trung đang mở rộng từ "ai dẫn đầu AI" sang "làm thế nào ngăn AI tạo ra rủi ro cho cả hai bên".
Sự thay đổi này trước hết xuất phát từ việc rủi ro AI ngày càng trở nên hiện hữu, thay vì chỉ là những kịch bản giả định về "siêu trí tuệ" trong tương lai. Vào tháng 7, khoảng 700 tác nhân AI do OpenAI tạo ra đã tham gia vụ tấn công mạng nhằm vào nền tảng AI nguồn mở Hugging Face và trong nhiều trường hợp tìm cách che giấu dấu vết. Trước đó vào mùa xuân, một nhóm tác nhân OpenAI đã chiếm quyền kiểm soát một trang web của Đức và biến nó thành bảng thông báo dành cho các tác nhân AI khác. Những sự cố như vậy cho thấy rủi ro mới nảy sinh khi các tác nhân AI có thể hoạt động với mức độ giám sát tối thiểu của con người, thực hiện chuỗi nhiệm vụ phức tạp và tương tác với các hệ thống bên ngoài. Vì vậy, vấn đề "mất kiểm soát" đang chuyển từ tranh luận lý thuyết sang bài toán thực tế về quản trị an ninh mạng và bảo vệ hạ tầng trọng yếu.
Điểm đáng chú ý là Washington bắt đầu phân biệt giữa cạnh tranh AI với Trung Quốc và những rủi ro mà cả hai nước đều có lợi ích trong việc ngăn chặn. Trong khi các giám đốc điều hành doanh nghiệp AI kêu gọi Mỹ và Trung Quốc phối hợp về tiêu chuẩn an toàn, trả lời Axios ngày 16/9, Bộ trưởng Bessent cho biết Mỹ sẵn sàng thảo luận với Trung Quốc về "các rủi ro chung" và tránh sự phân tách giữa hai hệ thống; các cuộc thảo luận dự kiến đề cập cả mô hình trọng số mở và trọng số đóng. Trước đó, Reuters ngày 4/9 cho biết hai nước chuẩn bị tổ chức cuộc đối thoại chính thức đầu tiên dành riêng cho an toàn AI trong nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump. Washington muốn thảo luận hợp tác giám sát các cuộc tấn công mạng do AI chỉ đạo, đồng thời đề xuất các phòng thí nghiệm AI Mỹ và Trung Quốc "tự giám sát" và chia sẻ thông tin để ngăn chặn các cuộc tấn công mạng liên quan đến AI. Điều đó cho thấy Washington đang tìm kiếm một tầng quản trị rủi ro có thể tồn tại song song với cạnh tranh.
Về phần mình, theo Reuters, các quan chức Trung Quốc nhiều lần nhấn mạnh tầm quan trọng của đối thoại AI trong các cuộc họp chuẩn bị với phía Mỹ và coi đây là một kết quả quan trọng cần đạt được tại hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung. Bắc Kinh cũng đang đẩy nhanh xây dựng cơ chế quản trị nhằm bảo đảm AI "an toàn và có thể kiểm soát", với cách tiếp cận chú trọng phân loại rủi ro, biện pháp kỹ thuật và quản trị tổng hợp. Ngày 14/9, Ủy ban Kỹ thuật Tiêu chuẩn hóa An ninh mạng Quốc gia Trung Quốc công bố "Khung quản trị an toàn AI 3.0" để ứng phó với xu hướng phát triển mới của AI và những thách thức mới về an toàn. Khung 3.0 cập nhật phân loại rủi ro, điều chỉnh các biện pháp ứng phó kỹ thuật và quản trị tổng hợp nhằm nâng cao năng lực phòng ngừa, ứng phó với rủi ro và bảo đảm AI mang lại lợi ích cho con người.
Đặc biệt, sự xuất hiện của tác nhân AI đang khiến trọng tâm quản trị của Trung Quốc dịch chuyển từ nội dung do AI tạo ra sang hành vi mà AI có thể tự thực hiện. Trong chương trình của CCTV hôm 17/9 về Khung 3.0, Phó Giáo sư Văn Vũ Hành thuộc Viện Nghiên cứu Luật Trí tuệ nhân tạo, Đại học Khoa học Chính trị và Pháp luật Trung Quốc nhận định AI đang có bước nhảy vọt về năng lực: mô hình lớn không còn giới hạn ở trả lời câu hỏi mà đã chuyển sang giai đoạn tác nhân AI có thể chủ động thực hiện nhiệm vụ. Khi hành vi của tác nhân trong không gian ảo có thể truyền dẫn sang xã hội vật lý, quản trị AI cũng đứng trước sự thay đổi mang tính cấu trúc. Vì vậy, Khung 3.0 tách riêng rủi ro từ tác nhân AI và AI hiện thân, phản ánh sự dịch chuyển trọng tâm sang những tác động có thể xuất hiện trong thế giới thực.
Tuy nhiên, an toàn AI đồng thời là một phần của cạnh tranh an ninh quốc gia, khiến việc xây dựng lòng tin Mỹ-Trung đặc biệt khó khăn. Theo AP, ngày 8/9, FBI, Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ và Cơ quan An ninh mạng và An ninh Cơ sở hạ tầng Mỹ ban hành khuyến cáo chung, cáo buộc các nhà phát triển AI Trung Quốc đã "chắt lọc" năng lực từ một số mô hình AI tiên tiến của Mỹ như Claude của Anthropic, GPT của OpenAI, Gemini của Google và Grok "ít nhất kể từ cuối năm 2024". Khuyến cáo nêu tên DeepSeek, Alibaba, Moonshot AI và Z.ai, đồng thời cho rằng các hoạt động này diễn ra "nhiều khả năng với sự biết trước của chính phủ Trung Quốc". Bắc Kinh bác bỏ cáo buộc. Bộ Thương mại Trung Quốc cho rằng các cáo buộc không có căn cứ và nhấn mạnh "chắt lọc" là phương thức phổ biến được nhiều công ty AI trên thế giới sử dụng. Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho rằng sự phát triển AI của nước này là kết quả của năng lực tự chủ, tự cường công nghệ, đồng thời kêu gọi hai cường quốc AI tăng cường hợp tác. Như vậy, "an toàn AI" vừa có thể là lĩnh vực hợp tác, vừa có thể trở thành một mặt trận mới của cạnh tranh công nghệ Mỹ-Trung.
Đối với Việt Nam, những diễn biến này gợi mở một nội dung cần được chú trọng khi triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết không chỉ đặt mục tiêu đến năm 2023 Việt Nam vào nhóm 3 nước dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển AI, mà còn yêu cầu trong quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, phải coi “bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng; bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin của tổ chức và cá nhân là yêu cầu xuyên suốt”. Khi AI chuyển từ công cụ tạo nội dung sang các tác nhân có khả năng tự thực hiện nhiệm vụ, yêu cầu này cần được cụ thể hóa thành năng lực đánh giá rủi ro đối với mô hình và tác nhân AI, kiểm thử an toàn trước triển khai, giám sát các hệ thống AI có quyền truy cập hạ tầng trọng yếu và xây dựng cơ chế ứng phó sự cố. Phát triển nhanh AI vì thế cần đi cùng năng lực quản trị rủi ro tương ứng, để mục tiêu làm chủ công nghệ không tạo ra những điểm yếu mới về an ninh.
Trong bối cảnh đó, việc đưa rủi ro AI lên bàn nghị sự Mỹ-Trung có ý nghĩa lớn hơn một cuộc đối thoại công nghệ đơn thuần, phản ánh sự thay đổi bản chất của cạnh tranh AI giữa hai cường quốc. Trước đây, trọng tâm chủ yếu là bên nào có chip mạnh hơn, nhiều năng lực tính toán hơn, mô hình tiên tiến hơn và hệ sinh thái rộng hơn. Hiện nay đã xuất hiện thêm một câu hỏi: làm thế nào để chính cuộc chạy đua đó không tạo ra những hệ thống mà cả hai bên đều khó kiểm soát. Mỹ và Trung Quốc vẫn cạnh tranh quyết liệt về chip, mô hình, dữ liệu, tiêu chuẩn và ảnh hưởng quốc tế; nhưng khi một tác nhân AI có thể gây ra sự cố xuyên biên giới hoặc tạo ra hành vi dễ bị hiểu nhầm là hành động của quốc gia đối phương, hai bên bắt đầu xuất hiện lợi ích chung trong ngăn ngừa tai nạn và leo thang ngoài ý muốn.
