Giấc mơ sở hữu xe ô tô của nhiều hộ gia đình Iran trở nên xa vời
Kênh Al Jazeera của Qatar cho biết Hossein, một chuyên gia tiếp thị 32 tuổi sống tại Tehran, đang cân nhắc thay chiếc ô tô sản xuất tại Iran đã 13 năm tuổi của mình bằng một mẫu xe mới hơn.
Mặc dù thu nhập của anh cao gấp khoảng bốn lần rưỡi mức lương tối thiểu sau đợt tăng lương gần đây - hiện mức lương của anh vào khoảng 900 triệu rial (khoảng 390 USD theo tỷ giá hiện tại) - nhưng những chiếc xe nhập khẩu vẫn hoàn toàn nằm ngoài khả năng chi trả của anh.
Ngay cả việc tìm mua một chiếc xe sản xuất trong nước cũng có thể vượt quá khả năng tài chính của anh, trong bối cảnh đất nước bị cuốn vào một cuộc khủng hoảng kinh tế kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến bất ngờ nhằm vào Iran ngày 28/2, sau đó áp đặt một cuộc bao vây và các biện pháp trừng phạt gây tổn hại nghiêm trọng đối với nước này.
Anh Hossein, người đề nghị giữ kín họ tên đầy đủ vì lý do an ninh, chia sẻ với Al Jazeera rằng: "Tôi đang dần mất hy vọng rằng mình có thể mua được một chiếc xe sản xuất trong nước mới, trừ khi đất nước mở cửa và mọi thứ trở lại bình thường hơn một chút”.
Chiếc Peugeot 206 số sàn cũ của anh Hossein, vốn là mẫu xe do Pháp sản xuất nhưng hiện được sản xuất trong nước sau khi các đối tác nước ngoài rời Iran vì các lệnh trừng phạt, có thể bán được với giá lên tới 10 tỷ rial (4.350 USD) để góp tiền mua xe mới. Tuy nhiên, các lựa chọn thay thế của anh Hossein rất hạn chế.
Việc nâng cấp lên một chiếc Peugeot 207 được cải tiến đôi chút với hộp số tự động hiện có thể khiến anh phải trả 28 tỷ rial (12.170 USD). Điều này có nghĩa là sau khi bán chiếc xe hiện tại, anh sẽ cần số tiền tương đương hơn 20 tháng toàn bộ tiền lương của mình.
Một chiếc sedan Shahin sản xuất trong nước có giá hơn 31 tỷ rial (13.480 USD), còn một chiếc crossover Reera có giá hơn 43 tỷ rial (18.700 USD).
Với những lựa chọn này, anh Hossein sẽ phải tiết kiệm toàn bộ tiền lương trong lần lượt khoảng 24 tháng và 37 tháng, với điều kiện giá cả không thay đổi và anh không chi một rial nào cho bất kỳ khoản nào khác.
Tuy nhiên, thực tế chi phí sinh hoạt tăng nhanh trong khi thu nhập không theo kịp tại Iran đồng nghĩa với việc anh Hossein hầu như không thể dành dụm được tiền, chưa nói đến việc có đủ khả năng mua một chiếc xe mới.
Giá ô tô sản xuất trong nước phần lớn đã tăng từ 40% đến 80% kể từ khi chiến tranh bắt đầu, trong khi một số mẫu xe hiện được bán với mức giá cao hơn trên 130% so với giá của chúng vào tháng 9/2025.
Chi phí bảo dưỡng xe cũng tăng nhanh hơn rất nhiều so với tiền lương của người dân. Lốp xe, dầu động cơ, má phanh và bộ ly hợp sản xuất trong nước đều tăng giá ít nhất gấp đôi so với năm ngoái, trong khi giá một số phụ tùng ô tô đã tăng hơn gấp ba lần.
Các loại xe sản xuất trong nước nhìn chung có tiêu chuẩn an toàn thấp, đồng nghĩa với việc chúng góp phần vào số người tử vong do tai nạn giao thông ở mức đáng kinh ngạc.
Tính đến nay, ít nhất 1.609 người Iran đã thiệt mạng trên các tuyến đường liên tỉnh trong tháng Shahrivar hiện tại theo lịch Hijri Mặt Trời, kết thúc vào ngày 22/9.
Mỗi năm, hơn 20.000 người thiệt mạng trên các tuyến đường của Iran.
Để so sánh, trong năm ngoái, số người tử vong vì tai nạn giao thông trên toàn Liên minh châu Âu (EU), nơi có dân số gần gấp năm lần Iran, còn thấp hơn con số này.
Những chiếc xe tiêu tốn nhiều nhiên liệu của Iran cũng góp phần làm các tuyến phố đô thị ngập trong khói bụi, khiến xe xuống cấp nhanh hơn và làm tăng chi phí nhiên liệu, đúng vào thời điểm giá xăng đối với người sử dụng đã tăng.
Vì sao tình trạng này xảy ra?
Các chuyên gia cho rằng do sự kết hợp của nhiều yếu tố, bao gồm các doanh nghiệp có liên hệ với nhà nước được bảo hộ, quyền tiếp cận đặc quyền, tình trạng cô lập kinh tế và việc hạn chế nhập khẩu, các hộ gia đình Iran không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải trả mức giá cắt cổ so với thu nhập để mua những chiếc xe chất lượng thấp.
Thiệt hại do chiến tranh gây ra, trong đó có việc nhiều tập đoàn thép lớn bị Israel và Mỹ oanh tạc trên diện rộng, chỉ khiến tình hình vốn đã tồi tệ càng trở nên nghiêm trọng hơn.
Việc phong tỏa hải quân đối với các cảng phía Nam Iran đã ngăn hàng hóa từ những thị trường láng giềng phổ biến như Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) vào nước này.
Trong hoàn cảnh như vậy, các nhà sản xuất ô tô trong nước có rất ít động lực để cải thiện sản phẩm.
Người tiêu dùng cuối cùng còn phải gánh các khoản thu của chính phủ, chi phí tiền tệ và tài chính, phần chênh lệch do các bên trung gian thiếu minh bạch áp đặt và, trong nhiều trường hợp đã được ghi nhận, tình trạng tham nhũng trong ngành.
Vào ngày 19/9, ông Mohammad Rashidi, thành viên Đoàn Chủ tịch Quốc hội Iran, nói với truyền thông địa phương rằng: "Người dân bị buộc phải mua những chiếc xe đắt tiền, chất lượng thấp, trong khi giá thực của chúng lẽ ra chỉ bằng một phần tư mức giá trên thế giới, và đây là thiệt hại trực tiếp đối với họ. Dấu vết của một hệ thống mafia có thể được nhìn thấy trong toàn bộ quá trình”.
Những cáo buộc của ông tương đồng với nhận định của các quan chức khác và các cơ quan truyền thông có liên hệ với nhà nước, vốn công khai mô tả ngành công nghiệp này giống như một hoạt động tội phạm có tổ chức.
Theo những số liệu mới nhất được truyền thông nhà nước công bố, khoảng 233.000 ô tô đã được sản xuất hoặc lắp ráp tại Iran trong năm tháng đầu năm 2026, so với 366.000 chiếc cùng kỳ năm trước. Chỉ khoảng 25.000 xe được nhập khẩu trong giai đoạn này.
Chỉ một số ít công ty hoặc bên trung gian có liên hệ với nhà nước được phép nhập khẩu xe, trong khi thuế nhập khẩu cộng với thuế giá trị gia tăng khiến giá bán cuối cùng có thể tăng tới 200%.
Chính phủ và Quốc hội đã thảo luận về việc giảm thuế nhập khẩu trong năm nay, nhưng cho đến nay chưa có thỏa thuận nào được công bố.
Mức chênh lệch giá thể hiện rõ hơn đối với các dòng xe cao cấp. Một chiếc Toyota Land Cruiser VXR đời 2026 hiện có giá khoảng 660 tỷ rial (287.000 USD) tại Iran, trong khi cùng mẫu xe này có giá khoảng 86.000 USD tại UAE.
Tình trạng tương tự cũng xảy ra với hầu hết các mẫu xe khác, với mức chênh lệch khác nhau tùy thuộc vào độ khan hiếm của xe và khả năng cung ứng phụ tùng.
Giá một chiếc SUV tầm trung do Trung Quốc thiết kế, được bán trên thị trường quốc tế với tên Exeed VX, được niêm yết ở mức khoảng 32.000 USD tại Trung Quốc, trong khi tại UAE có giá khoảng 42.000 USD.
Cùng mẫu xe này, được một công ty có liên hệ với nhà nước tại Iran lắp ráp từ các linh kiện nhập khẩu và bán dưới một tên khác, hiện khiến khách hàng Iran phải trả số tiền tương đương 53.000 USD.
Tình trạng kỳ lạ này được thể hiện rõ tại một triển lãm ô tô "quốc tế" kéo dài ba ngày ở Tehran vào tuần trước, nơi chủ yếu trưng bày các loại xe do Trung Quốc sản xuất.
Những chiếc xe này vẫn được cung cấp tại Iran bất chấp các lệnh trừng phạt của Mỹ, bởi Tehran xuất khẩu gần như toàn bộ dầu mỏ của mình sang Trung Quốc và đổi dầu lấy hàng hóa, trong đó có ô tô.
Một số nhà sản xuất và nhập khẩu trong nước không tham dự triển lãm, hoặc vì họ không có sản phẩm để chào bán, hoặc vì họ đang phải đối mặt với những khách hàng tức giận đã đăng ký mua xe từ nhiều tháng trước nhưng chưa bao giờ nhận được xe.
Phụ tùng thay thế cho một số mẫu xe được trưng bày hiện không có trên thị trường Iran, hoặc có giá cao gấp nhiều lần so với giá trên thị trường quốc tế.
Ngay cả những mẫu xe rẻ nhất được giới thiệu tại triển lãm cũng hoàn toàn nằm ngoài khả năng chi trả của một người Iran bình thường.
Một người lao động hưởng mức lương tối thiểu cùng các khoản phụ cấp tiêu chuẩn sẽ phải dành toàn bộ tiền lương trong 50 năm mới mua được một chiếc XPENG G9, mẫu SUV điện sản xuất tại Trung Quốc có giá 120 tỷ rial (52.150 USD), với điều kiện người đó không chi một rial nào cho thực phẩm, nhà ở hoặc quần áo.
Dù vậy, trong cả ba ngày vẫn xuất hiện những hàng người rất dài bên ngoài trung tâm triển lãm.
Một thanh niên tham dự triển lãm nói với Al Jazeera rằng: "Thật buồn vì hầu hết mọi người chỉ đến để chụp ảnh với những chiếc xe mà họ biết rằng mình sẽ không bao giờ có đủ khả năng mua. Cửa xe cũng bị khóa".
