Hàng triệu website bị phát hiện, vì sao lừa đảo vẫn tiếp diễn?
Một tin nhắn thông báo tài khoản ngân hàng cần xác minh, một đường dẫn đăng ký dịch vụ công hay quảng cáo đầu tư với lợi nhuận hấp dẫn có thể dẫn người dùng đến những website được thiết kế gần giống trang chính thức. Chỉ cần mất cảnh giác, người truy cập có nguy cơ cung cấp thông tin đăng nhập, mã xác thực hoặc thực hiện giao dịch theo hướng dẫn của kẻ gian. Đáng chú ý, những website giả mạo này không phải lúc nào cũng tồn tại đủ lâu để các biện pháp cảnh báo, ngăn chặn phát huy hiệu quả. Khi một địa chỉ bị phát hiện, đối tượng có thể chuyển sang tên miền hoặc đường dẫn khác, tiếp tục phát tán nội dung lừa đảo đến người dùng.
Phát biểu tại hội thảo “Dữ liệu và công nghệ số: Nền tảng an toàn cho báo chí Công an nhân dân” ngày 23/10, ông Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC), đại diện Chống Lừa Đảo, cho biết sau hơn 6 năm hoạt động, hệ thống đã phát hiện hơn 21,6 triệu website lừa đảo, độc hại, trong đó có các trang giả mạo ngân hàng, cơ quan chức năng, ứng dụng và dịch vụ công. Trung bình mỗi tháng, hệ thống tiếp nhận khoảng 2.000 báo cáo từ cộng đồng và các nạn nhân. Những thông tin này được chia sẻ, phối hợp xử lý với các đối tác công nghệ, Truyền hình Công an nhân dân và lực lượng công an chức năng nhằm hỗ trợ cảnh báo, điều tra, truy vết và ngăn chặn hành vi lừa đảo.
Trao đổi với phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc, ông Ngô Minh Hiếu làm rõ rằng con số 21,6 triệu là số website lừa đảo, độc hại được hệ thống phát hiện, rà soát và gắn cờ trong quá trình hoạt động, không phải số vụ lừa đảo đã xảy ra. Theo ông Ngô Minh Hiếu, cần phân biệt website, tên miền và đường dẫn, bởi một tên miền có thể chứa nhiều đường dẫn gây hại. Việc nhận diện được thực hiện thông qua kết hợp phản ánh của cộng đồng, kiểm duyệt của chuyên gia và đối chiếu dữ liệu bảo mật. Những nhóm phổ biến gồm giả mạo ngân hàng, cơ quan công quyền, dịch vụ công, thương mại điện tử và đầu tư. Điều này cho thấy quy mô lớn của dữ liệu cảnh báo, nhưng không đồng nghĩa mọi địa chỉ nguy hiểm đều đã được ngăn chặn hoặc không còn khả năng tiếp cận người dùng.
Theo ông Ngô Minh Hiếu, kẻ gian thường phát tán đường dẫn độc hại qua quảng cáo, tin nhắn và những tài khoản mạng xã hội đã bị chiếm quyền. Người nhận dễ tin tưởng khi nhìn thấy giao diện quen thuộc hoặc thông tin được gửi từ tài khoản của người thân, bạn bè. Đặc biệt, trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến quá trình tạo website giả mạo trở nên nhanh chóng và ít tốn kém hơn. Công nghệ này hỗ trợ xây dựng nội dung thuyết phục, cá nhân hóa lời dụ dỗ và tạo ra những trang web có hình thức ngày càng giống hệ thống thật.
Tại hội thảo ngày 23/10, ông Ngô Minh Hiếu cũng cảnh báo AI đang được tội phạm sử dụng để tạo hình ảnh, giọng nói, video giả mạo và thậm chí hỗ trợ vượt qua rào cản ngôn ngữ khi tiếp cận nạn nhân ở nhiều quốc gia. Nếu trước đây, người dùng thường tin rằng nghe được giọng nói hoặc nhìn thấy người đối thoại qua video là đủ để xác minh danh tính, thì sự phát triển của công nghệ deepfake đang khiến cách nhận diện này trở nên thiếu tin cậy. Vì vậy, số lượng website được phát hiện dù rất lớn vẫn chưa phản ánh đầy đủ khả năng bảo vệ người dùng trước những thủ đoạn liên tục thay đổi.
Điểm nghẽn nằm ở tốc độ phát hiện và ngăn chặn
Theo chuyên gia Ngô Minh Hiếu, khó khăn lớn trong phòng chống website lừa đảo hiện nay là tốc độ xử lý chưa theo kịp tốc độ thay đổi của các đối tượng phạm tội. Một website có thể chuyển sang địa chỉ khác trước khi quá trình xác minh hoàn tất. Trong khi đó, nhiều báo cáo từ cộng đồng chưa có đủ bằng chứng để kết luận; dữ liệu giữa các bên tham gia phòng chống lừa đảo chưa được chuẩn hóa đồng nhất; còn việc xử lý website sử dụng hạ tầng ở nước ngoài đòi hỏi thêm sự phối hợp.
Ông Ngô Minh Hiếu lưu ý, cảnh báo, chặn truy cập và gỡ bỏ website là ba hoạt động khác nhau. Một website đã được xác định có dấu hiệu nguy hiểm không có nghĩa người dùng trên mọi nền tảng đều nhận được cảnh báo. Tương tự, việc chặn truy cập tại một hệ thống không đồng nghĩa website đã bị gỡ khỏi máy chủ. Khoảng thời gian giữa các khâu này có thể tạo điều kiện để đối tượng tiếp tục tiếp cận nạn nhân.
Trước thực trạng trên, chuyên gia Ngô Minh Hiếu đề xuất tăng cường kết nối các hệ thống phòng chống lừa đảo hiện có thành một mạng lưới cảnh báo chung, thay vì để mỗi đơn vị tự thu thập, xác minh và xử lý theo những quy trình riêng biệt. Theo ông Ngô Minh Hiếu, mỗi cảnh báo cần có bằng chứng, thời điểm xác minh và mức độ tin cậy. Những thông tin này giúp các đơn vị tiếp nhận có cơ sở đánh giá, đồng thời hạn chế nguy cơ nhận diện sai, ảnh hưởng đến website hoặc dịch vụ hợp pháp. Hệ thống cũng cần có cơ chế rà soát, tiếp nhận khiếu nại và gỡ bỏ cảnh báo không chính xác. Việc chia sẻ dữ liệu phải đúng mục đích, hạn chế thông tin cá nhân không cần thiết và bảo đảm quyền riêng tư của người sử dụng.
Để vận hành hiệu quả, cần xác định rõ đầu mối tiếp nhận, tiêu chuẩn dữ liệu chung và thời hạn phản hồi của từng bên. Khi một website có dấu hiệu lừa đảo được phát hiện, thông tin phải có khả năng chuyển nhanh đến các đơn vị liên quan để xác minh và áp dụng biện pháp phù hợp. Cách tiếp cận này không nhất thiết đòi hỏi xây dựng một hệ thống hoàn toàn mới, mà trước hết là tăng khả năng kết nối, chia sẻ và phối hợp giữa những nền tảng đang hoạt động. Đặc biệt, ông Ngô Minh Hiếu cho rằng hiệu quả phòng chống lừa đảo cần được đánh giá bằng thời gian phát hiện, thời gian phản ứng và tỷ lệ nhận diện sai, bên cạnh số lượng địa chỉ bị chặn. Đây là sự thay đổi quan trọng về cách đánh giá kết quả. Một hệ thống phát hiện hàng triệu website nguy hiểm có giá trị lớn về mặt dữ liệu, nhưng hiệu quả bảo vệ người dùng còn phụ thuộc vào việc cảnh báo có được chuyển đến đúng nơi, đúng thời điểm và dẫn tới hành động xử lý kịp thời hay không.
Quan điểm này cũng tương đồng với đề xuất của Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu về việc tăng cường phối hợp giữa các tổ chức tín dụng, trung gian thanh toán, doanh nghiệp viễn thông, nền tảng công nghệ và cơ quan chức năng. Theo Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, mỗi bên nắm giữ một phần dữ liệu và một công cụ phòng vệ. Ngân hàng có thể nhận diện giao dịch bất thường; nhà mạng và nền tảng công nghệ có khả năng phát hiện, hạn chế phát tán đường dẫn hoặc tài khoản độc hại; cơ quan chức năng có thẩm quyền xác minh, điều tra và xử lý. Nếu những thông tin này không được kết nối kịp thời, cơ hội ngăn chặn thiệt hại sẽ thu hẹp khi dòng tiền đã được chuyển qua nhiều tài khoản hoặc nền tảng. Do đó, một mạng lưới cảnh báo sớm cần được thiết kế không chỉ để phát hiện website nguy hiểm mà còn hỗ trợ quá trình phản ứng liên thông, từ cảnh báo người dùng, xử lý nội dung vi phạm đến tiếp nhận thông tin giao dịch đáng ngờ và phục vụ điều tra.
Hiện thực hóa Nghị quyết 57 từ yêu cầu bảo vệ người dân trên không gian số
Yêu cầu xây dựng mạng lưới cảnh báo sớm cũng gắn trực tiếp với việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết 57 xác định "bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng; bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin của tổ chức và cá nhân là yêu cầu xuyên suốt, không thể tách rời trong quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia". Nghị quyết 57 đồng thời đặt ra nhiệm vụ "ngăn chặn hiệu quả tội phạm lĩnh vực chuyển đổi số, chống lừa đảo trực tuyến".
Trong bối cảnh các hoạt động thanh toán, thương mại điện tử và dịch vụ công ngày càng dịch chuyển lên môi trường số, bảo vệ người dân trước website giả mạo không chỉ là nhiệm vụ an ninh mạng mà còn là điều kiện duy trì niềm tin đối với quá trình chuyển đổi số. Từ tinh thần Nghị quyết 57, việc kết nối dữ liệu cảnh báo, xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức và ứng dụng công nghệ để phát hiện sớm nguy cơ cần được xem là những nhiệm vụ ưu tiên. Tuy nhiên, liên thông dữ liệu phải đi đôi với bảo vệ thông tin cá nhân, phân định rõ trách nhiệm và bảo đảm khả năng kiểm tra, xử lý cảnh báo sai.
Thực tiễn cũng cho thấy không thể chỉ dựa vào công nghệ để ngăn chặn mọi hành vi lừa đảo. Khi AI giúp đối tượng giả mạo hình ảnh, giọng nói và nội dung ngày càng thuyết phục, người sử dụng cần được trang bị kỹ năng xác minh thông tin qua các kênh độc lập. Tại hội thảo ngày 23/10, ông Ngô Minh Hiếu nhấn mạnh một kỹ năng quan trọng trong thời đại AI là biết chậm lại để kiểm chứng. Người dùng không nên vội tin hoặc chia sẻ thông tin chỉ vì hình ảnh, âm thanh hay nội dung có vẻ chân thực. Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu cũng khuyến nghị người dân đặc biệt cảnh giác với những yêu cầu "quá hời, quá gấp và quá bí mật". Khi nghi ngờ bị lừa đảo, cần thực hiện nguyên tắc "DỪNG - KHÓA - LƯU - BÁO": dừng giao dịch và liên lạc với đối tượng; liên hệ ngân hàng để áp dụng biện pháp bảo vệ; lưu giữ bằng chứng; thông báo kịp thời cho ngân hàng và cơ quan công an.
Trong cuộc đấu tranh với tội phạm mạng, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai người sử dụng. Một môi trường số an toàn đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng. Hơn 21,6 triệu website lừa đảo, độc hại được phát hiện cho thấy quy mô của những nguy cơ trên không gian mạng, nhưng số lượng cảnh báo không phải thước đo duy nhất về hiệu quả phòng chống lừa đảo. Điều quan trọng hơn là rút ngắn thời gian từ khi phát hiện nguy cơ đến khi người dân được bảo vệ. Hiện thực hóa Nghị quyết 57 trong lĩnh vực này vì thế không chỉ đòi hỏi công nghệ nhận diện hiện đại, mà còn cần dữ liệu đáng tin cậy, cơ chế phối hợp liên thông và khả năng phản ứng đủ nhanh để ngăn chặn thiệt hại.
