Bài 1: KOL, KOC giữ trách nhiệm với người mua
KOL, KOC ngày càng tác động mạnh đến lựa chọn mua sắm của người tiêu dùng. Khi lời giới thiệu trở thành động lực chốt đơn, người quảng bá phải kiểm chứng thông tin và công khai tài trợ. Trách nhiệm ấy càng cần thiết khi livestream bán hàng lan rộng từ đô thị đến các thôn bản vùng cao.
Bài học từ kẹo Kera
Từng được giới thiệu rầm rộ trên các nền tảng mạng xã hội, sản phẩm kẹo rau củ Kera nhanh chóng thu hút sự chú ý nhờ gắn liền với hình ảnh và uy tín cá nhân của Nguyễn Thị Thái Hằng (Hằng Du Mục) cùng Phạm Quang Linh (Quang Linh Vlogs). Thông qua những lời chia sẻ gần gũi, dễ tạo thiện cảm, sản phẩm tiếp cận lượng lớn người tiêu dùng trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, khi các sai phạm liên quan đến chất lượng và thông tin quảng bá bị cơ quan chức năng phát hiện, vụ việc đã đặt ra yêu cầu siết chặt khâu kiểm soát nội dung ngay từ trước khi hàng hóa đến tay người mua.
Liên quan đến vụ việc này, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) đã ban hành quyết định xử phạt hành chính đối với Công ty Cổ phần Tập đoàn Chị Em Rọt về hành vi cung cấp thông tin không chính xác và không thông báo việc tài trợ cho người có ảnh hưởng. Cùng thời điểm, bà Nguyễn Thúc Thùy Tiên cũng bị xử phạt do không thông báo trước cho người tiêu dùng về việc mình được tài trợ để cung cấp thông tin sản phẩm.
Dù sự việc diễn ra từ tháng 4/2025, đây vẫn được xem là trường hợp điển hình, đánh dấu bước khởi đầu quyết liệt của cơ quan quản lý trong việc siết chặt kỷ cương hoạt động quảng bá trên không gian mạng. Vụ việc không chỉ dừng lại ở mức xử phạt hành chính mà còn tạo ra tiền lệ rõ ràng, cho thấy trách nhiệm pháp lý của người có ảnh hưởng không còn là vùng xám.
Thực tế này cho thấy, ranh giới giữa chia sẻ trải nghiệm cá nhân và quảng cáo thương mại cần được phân định rạch ròi. Trong môi trường thương mại điện tử, khoảng cách từ lúc xem nội dung đến khi thanh toán ngày càng rút ngắn. Chỉ trong một phiên phát trực tiếp (livestream), người xem vừa nghe giới thiệu, đọc bình luận, vừa có thể chốt đơn ngay lập tức. Khi người quảng bá không công khai việc nhận tài trợ hay hưởng hoa hồng, cảm tình dành cho một gương mặt quen thuộc dễ khiến người mua bỏ qua bước kiểm tra nguồn gốc, điều kiện đổi trả và đơn vị chịu trách nhiệm.
Trước tâm lý mua sắm nhanh này, ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh cho rằng, tiêu dùng thông minh đòi hỏi người dân phải biết phân biệt thông tin hữu ích với nội dung sai lệch. Bên cạnh việc cân nhắc nhu cầu thực tế và khả năng tài chính, người mua cần chủ động nhận diện các quảng cáo thiếu minh bạch, bởi sự thuận tiện của giao dịch trực tuyến không thể thay thế kỹ năng đánh giá thông tin.
Tuy nhiên, người tiêu dùng khó có thể tự bảo vệ mình nếu thông tin đầu vào bị bóp méo. Trách nhiệm cốt lõi vẫn phải bắt đầu từ người bán và người giới thiệu. Doanh nghiệp cần cung cấp đầy đủ tài liệu chứng minh công dụng hàng hóa; đội ngũ KOL (người có ảnh hưởng), KOC (người tiêu dùng chủ chốt) phải đối chiếu hồ sơ và nêu rõ giới hạn của trải nghiệm cá nhân. Một người sử dụng thấy phù hợp không đồng nghĩa sản phẩm phù hợp với tất cả mọi người, càng không phải căn cứ để thổi phồng công dụng vượt quá tài liệu được kiểm chứng.
Để ngăn chặn sai phạm ngay từ khâu sản xuất nội dung, ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, việc kiểm chứng thông tin phải trở thành quy trình bắt buộc. Người quảng bá cần tìm hiểu kỹ sản phẩm, đơn vị hợp tác cùng các căn cứ pháp lý về nguồn gốc, chất lượng, giá cả. Mọi nội dung chưa chắc chắn đều phải được rà soát lại trước khi lên sóng.
Theo ông Ninh, người sáng tạo nội dung tuyệt đối không được phóng đại công dụng, quảng cáo thực phẩm chức năng như thuốc chữa bệnh hay đưa thông tin khuyến mại gây hiểu nhầm. Quan hệ tài trợ phải được công khai để người xem có cơ sở đánh giá khách quan. Khi phát hiện sai lệch, người quảng bá cần chủ động phối hợp khắc phục, thay vì coi việc kết thúc phiên livestream là hoàn thành trách nhiệm.
Đưa kỹ năng số về bản
Nếu ở đô thị, thách thức nằm ở việc thanh lọc thông tin giữa ma trận quảng cáo thì tại khu vực nông thôn, miền núi, yêu cầu giữ chữ tín lại gắn liền với bài toán trang bị kỹ năng số bài bản ngay từ bước đầu tiếp cận thị trường. Chiếc điện thoại thông minh đang mở ra cơ hội giúp bà con giới thiệu nông sản và kết nối khách hàng khắp nơi. Nhưng để đi đường dài, người bán mới cần nắm vững cách cung cấp thông tin chuẩn xác, quản lý giao dịch và bảo vệ uy tín hàng hóa.
Định hướng này cũng phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị, trong đó xác định người dân và doanh nghiệp là trung tâm, chủ thể và động lực của chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết đặt ra yêu cầu phổ cập kiến thức số, phát triển các nền tảng an toàn và xây dựng môi trường số lành mạnh, tạo nền tảng để người dân nâng cao năng lực tham gia thị trường.
Tại Lào Cai, chị Ma Thị Chú, nhà sáng tạo nội dung người Mông, bắt đầu bán nông sản trên nền tảng số từ năm 2020. Khi việc tiêu thụ gặp khó khăn, chị tự học chụp ảnh, quay video, viết nội dung và livestream. Thay vì chỉ thông báo giá, chị giới thiệu vùng đất, con người cùng quá trình chăm sóc, thu hoạch để khách hàng hiểu thêm về sản phẩm.
Từ kinh nghiệm thực tế, chị Chú hướng dẫn người dân xây dựng nội dung, phát trực tiếp, quản lý đơn hàng và giới thiệu đặc sản. Theo thông tin được công bố, sau bốn năm, chị đã chia sẻ kinh nghiệm với khoảng 400 phụ nữ dân tộc thiểu số. Hoạt động này giúp người dân từng bước tiếp cận cách bán hàng mới, mở thêm cơ hội tiêu thụ sản phẩm địa phương.
Theo chị Chú, công nghệ giúp những giá trị vốn có của nông sản được giới thiệu đến gần khách hàng hơn. Câu chuyện của chị gợi mở cách đưa kiến thức số về thôn bản bằng hướng dẫn thực hành, gắn với sản phẩm và sinh kế. Người biết sử dụng công nghệ có thể hỗ trợ người khác cùng tham gia, góp phần thu hẹp khoảng cách về kỹ năng.
Để nhân rộng hiệu quả, hướng dẫn bán hàng cần đi cùng kiến thức về chất lượng, truy xuất và trách nhiệm thông tin. Người sản xuất có thể ứng dụng công nghệ ghi chép quá trình chăm sóc, quản lý lô hàng, cập nhật tồn kho và tiếp nhận phản hồi. Dữ liệu phải phản ánh thực tế; mã truy xuất chỉ có giá trị khi thông tin phía sau đáng tin cậy.
Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh, cho rằng sức ảnh hưởng của nhà sáng tạo đã vượt khỏi giải trí, tác động đến nhận thức cộng đồng. Thành phố đang xúc tiến phối hợp đào tạo truyền thông số, kết hợp kiến thức văn hóa, pháp luật, đạo đức nghề nghiệp và kỹ năng thực tiễn.
Vận dụng tinh thần Nghị quyết 57 vào sản xuất, tiêu dùng đòi hỏi sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, nền tảng và cộng đồng sáng tạo. Hướng dẫn cần giúp người dân kiểm tra người bán, nhận diện quảng cáo, bảo vệ tài khoản và lưu chứng từ giao dịch. Khi công nghệ đi cùng sự trung thực, chuyển đổi số mới tạo sinh kế bền vững và bảo vệ người mua. Hiệu quả ấy cần được đo bằng chất lượng hàng hóa, thu nhập và mức độ an toàn của giao dịch.
Bài cuối: Doanh nghiệp chuẩn hóa quy trình kinh doanh