Từ dữ liệu đến năng lực quản trị
Thị trường ngày càng đòi hỏi nông sản minh bạch nguồn gốc, quy trình sản xuất, độ an toàn và chất lượng. Với HTX, đáp ứng yêu cầu ấy không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm hay sổ sách rời rạc. Dữ liệu cần trở thành nền tảng quản lý sản xuất, kiểm soát chi phí và tạo niềm tin với người mua.
Theo ông Đỗ Xuân Trường, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Ninh Bình, chuyển đổi số phải là quá trình thay đổi phương thức quản trị, tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu, kết nối chuỗi giá trị và tiếp cận thị trường.
Từ dữ liệu phải đi đến quản trị, từ quản trị đi đến hiệu quả, rồi từ hiệu quả đi đến thị trường, tạo lợi ích thiết thực hơn cho thành viên.
Ninh Bình hiện có 1.432 HTX, trong đó 953 HTX dịch vụ nông nghiệp, 93 Quỹ tín dụng nhân dân, còn lại hoạt động trong nhiều lĩnh vực phi nông nghiệp. Sau quá trình hợp nhất, tỉnh có không gian phát triển rộng hơn, thị trường phong phú hơn, tạo điều kiện để HTX liên kết sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu, kết nối doanh nghiệp và mở rộng đầu ra. Nông nghiệp, sản phẩm OCOP (Mỗi xã một sản phẩm), làng nghề, thủy sản, dịch vụ, du lịch và ẩm thực là những lợi thế có thể phát huy nếu HTX tổ chức được nguồn cung và thông tin sản phẩm chuyên nghiệp.
Người tiêu dùng muốn biết sản phẩm được làm ở đâu, theo quy trình nào, có an toàn và truy xuất được nguồn gốc hay không. Doanh nghiệp, nhà phân phối cần nguồn cung, chất lượng, sản lượng ổn định, dữ liệu minh bạch và khả năng đáp ứng đơn hàng. Nếu không đổi mới quản trị và sản xuất, HTX sẽ khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị hiện đại.
Hiện nay, một số HTX đã dùng phần mềm kế toán, hóa đơn điện tử, thanh toán điện tử, mạng xã hội, thương mại điện tử, mã QR và công cụ truy xuất nguồn gốc. Đây là bước cần thiết, nhưng xử lý từng việc riêng lẻ chưa phải chuyển đổi số toàn diện.
“Không nên lấy số lượng phần mềm làm thước đo chuyển đổi số mà cần căn cứ vào hiệu quả quản trị, sản xuất kinh doanh và lợi ích thành viên. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, HTX mới có thể nhận diện khâu tốn kém, điều chỉnh kế hoạch và chứng minh năng lực với đối tác”, ông Đỗ Xuân Trường nhấn mạnh.
Từ thực tế đồng hành cùng HTX, ông Nguyễn Hoàng Linh, Giám đốc HTX nghiên cứu ứng dụng và phát triển Nông nghiệp thông minh cho rằng, việc thu thập dữ liệu vẫn là trở ngại lớn.
Nhiều HTX ngại ghi nhật ký, nhập dữ liệu và phải nhờ đơn vị tư vấn làm hồ sơ. Vì vậy, cần đơn giản hóa thao tác nhập, xử lý dữ liệu và tập huấn để người sử dụng vận hành hệ thống hằng ngày.
“Việc đầu tiên khi bắt đầu chuyển đổi số là minh bạch và cập nhật số liệu ngay từ đầu. Do vậy, cần phải đổi mới tư duy, xây dựng lộ trình rồi mới tìm hiểu các dịch vụ phù hợp. Công nghệ phải giải quyết đúng nhu cầu, vừa với quy mô và năng lực của từng HTX”, ông Nguyễn Quốc Huy, Chủ tịch Hội đồng Quản trị (HĐQT) HTX Nấm Tam Đảo đề xuất.
Liên kết thị trường, tháo gỡ nút thắt nguồn lực
Chuyển đổi số phải dẫn tới thị trường và doanh thu, không chỉ dừng ở quản lý. Ông Nguyễn Quốc Huy cho biết, HTX Nấm Tam Đảo có 16 sản phẩm, trong đó 11 sản phẩm OCOP nhưng việc đưa hàng lên sàn thương mại điện tử (TMĐT) còn khó khăn.
Theo đại diện HTX Nấm Tam Đảo, phí sàn hiện chiếm 30 - 35%; cộng logistics và truyền thông, tổng chi phí có thể lên tới 60%. Chi phí tăng cao khiến sản phẩm khó tiếp cận khách hàng, còn giảm giá, HTX không có lãi. Hiện diện trên nền tảng số không tự động đồng nghĩa với kinh doanh hiệu quả.
Đề cập tới việc này, bà Nguyễn Thị Kim Dung, Giám đốc Siêu thị Co.op Mart Hà Nội cho biết, HTX muốn đưa hàng vào siêu thị cần hồ sơ pháp lý đầy đủ, chất lượng ổn định, truy xuất được nguồn gốc và nguyên liệu, năng lực sản xuất, cùng khả năng cạnh tranh về giá, nhãn mác và bao bì.
“HTX phải chuyển từ tư duy ‘có gì sản xuất nấy’ sang tìm hiểu nhu cầu khách hàng. Mục tiêu không chỉ là đưa hàng vào siêu thị mà còn phải khiến khách hàng biết đến và lựa chọn sản phẩm. Saigon Co.op có đội ngũ tư vấn hoàn thiện hồ sơ và tiếp nhận hồ sơ trực tuyến, song cơ hội phân phối vẫn phụ thuộc năng lực cung ứng, chất lượng và tính thương mại của HTX”, bà Nguyễn Thị Kim Dung cho biết.
Nguồn lực tài chính và năng lực lập dự án vẫn là rào cản. Ông Nguyễn Hùng Tiến, Chủ tịch Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX Việt Nam chia sẻ, Quỹ sẵn sàng hỗ trợ HTX tiếp cận vốn, với quy trình, yêu cầu và đầu mối hướng dẫn rõ ràng
Tuy nhiên, phía HTX cần hồ sơ pháp lý đầy đủ, dự án phù hợp phương án sản xuất kinh doanh và khả năng chứng minh dòng tiền trả nợ. Một số hồ sơ có quy mô quá lớn so với thực tế nên phải làm lại; sau khi vay, HTX phải vận hành dự án đúng kế hoạch.
Theo ông Nguyễn Hùng Tiến, việc hạch toán kế toán sổ sách của nhiều HTX còn yếu, dù thực tế HTX sản xuất kinh doanh tốt. Điều này khiến HTX không thể triển khai các bước trong quá trình muốn vay vốn. Trong khi điều kiện pháp luật hiện nay buộc HTX phải đáp ứng các yêu cầu về thuế.
Bên cạnh đó, khả năng đánh giá hiệu quả dự án của HTX chưa cụ thể, HTX chưa dung lượng hóa được tính hiệu quả nên chưa tính rõ được lợi nhuận mang về sau khi chuyển đổi số.
“Do đó, khi liên hệ với Quỹ vay vốn đầu tư cho chuyển đổi số thì HTX cần xem mình có vướng mắc về quản trị dòng tiền, truy xuất, bán hàng hay không? Từ đó, HTX mới xác định được chi phí đầu tư có quá thấp hay quá cao so với yêu cầu thực tiễn”, ông Nguyễn Hùng Tiến chia sẻ.
Bên cạnh đó, theo ông Nguyễn Hùng Tiến, HTX cũng phải lưu ý, nhiều khi HTX nghĩ về tương lai trong 5 năm tới rất lớn khiến dự án đề ra quá lớn. Điều này có thể khiến HTX luôn rơi vào tình trạng thiếu vốn, khó vận hành và quản lý dù có mong muốn chuyển đổi số. Do đó, từ ý tưởng, kế hoạch chuyển đổi số cần rõ ràng, phù hợp, tính toán cụ thể.
Theo TS. Chu Tiến Đạt, Tổng công ty VTC (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), đến hết năm 2025, cả nước có 35.041 HTX với khoảng 7,1 triệu thành viên. Bình quân mỗi HTX có khoảng 10 lao động, doanh thu 7,4 tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế 250,8 triệu đồng; cứ 100 đồng doanh thu chỉ lãi khoảng 3,4 đồng.
Tuy nhiên TS Chu Tiến Đạt cho rằng, chỉ khoảng 15% cán bộ HTX nông nghiệp sử dụng thành thạo máy tính và phần mềm, trong khi chi phí chuyển đổi số có thể lên tới 200 - 300 triệu đồng mỗi năm, ngang bằng hoặc vượt lợi nhuận cả năm. Điều này lý giải vì sao nhiều HTX dè dặt đầu tư hoặc dừng lại khi hết hỗ trợ.
Do vậy, theo TS. Chu Tiến Đạt, HTX nên ưu tiên hạng mục cấp thiết, bắt đầu từ tài chính, thành viên và dữ liệu; tiếp đó là bán hàng, quản lý kho, hồ sơ sản phẩm và truy xuất nguồn gốc; khi các khâu này ổn định mới mở rộng sang dữ liệu khách hàng, bán hàng đa kênh và AI.
Công nghệ không thay thế chất lượng, sản lượng, bảo quản hay vận chuyển mà hỗ trợ quản lý thông tin. Vì vậy, dự toán phải tính cả thiết bị, chuẩn bị dữ liệu và đào tạo, không chỉ giá phần mềm.
Tinh thần Nghị quyết 57 đòi hỏi chuyển đổi số tạo ra thay đổi thực chất, thay vì chạy theo hình thức. Với HTX, con đường phù hợp là bắt đầu từ bài toán cụ thể, minh bạch dữ liệu, đầu tư theo lộ trình, nâng kỹ năng con người và tăng liên kết với doanh nghiệp, nhà phân phối.
Khi công nghệ giúp quản trị tốt hơn, sản phẩm đáp ứng yêu cầu thị trường và thành viên được hưởng lợi rõ ràng, chuyển đổi số mới thực sự trở thành động lực phát triển bền vững cho kinh tế tập thể.
