Các dây cáp dữ liệu được kết nối với các bộ chuyển mạch mạng trong phòng máy chủ máy tính. Ảnh minh họa: Unsplash
Theo trang africarenewal.un.org, các nhà lãnh đạo châu Phi đang tăng cường tập trung vào chủ quyền kỹ thuật số, cảnh báo rằng tương lai kinh tế của châu lục này sẽ không chỉ phụ thuộc vào khả năng kết nối mà còn vào việc ai kiểm soát dữ liệu và dữ liệu được lưu trữ ở đâu.
Tại cuộc thảo luận bàn tròn cấp cao trong khuôn khổ kỳ họp thứ 58 Hội nghị Bộ trưởng của Ủy ban Kinh tế Liên hợp quốc về châu Phi, diễn ra tại Tangiers (Maroc) vào tháng 4/2026, các nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo công nghệ đã phát đi tín hiệu về một thay đổi mang tính quyết định trong tham vọng kỹ thuật số của châu Phi: Từ vị thế là bên tiêu dùng công nghệ trở thành bên kiến tạo hạ tầng kỹ thuật số và hệ sinh thái dữ liệu riêng.
Trọng tâm của thay đổi này là khái niệm “dữ liệu có chủ quyền” , bảo đảm dữ liệu của châu Phi được lưu trữ, xử lý và quản lý ngay trong châu lục này.
Các đại biểu nhấn mạnh rằng, độc lập kỹ thuật số không còn là lựa chọn mà là điều kiện tiên quyết đối với an ninh kinh tế và khả năng chống chịu của mỗi quốc gia.
Bộ trưởng Truyền thông và Chuyển đổi Kỹ thuật số Mozambique, ông Américo Muchanga, nói: “Hạ tầng công cộng kỹ thuật số hiện quan trọng không khác gì điện năng”. Tuy nhiên, ông cho rằng, chỉ hạ tầng thôi là chưa đủ. Các chính phủ hiện phải quyết định cách phân loại và quản lý dữ liệu của mình: dữ liệu nào cần được giữ trong biên giới quốc gia và dữ liệu nào có thể chia sẻ, từ đó để giá trị của dữ liệu mang lại lợi ích cho các nền kinh tế châu Phi.
Vượt ra ngoài hạ tầng: bước vào “kỷ nguyên trí tuệ”
Trong nhiều năm, chương trình nghị sự kỹ thuật số của châu Phi tập trung vào mở rộng kết nối – triển khai cáp quang, tăng khả năng tiếp cận di động và xây dựng các nền tảng dịch vụ công. Dù điều này vẫn rất cần thiết nhưng các nhà lãnh đạo cho rằng cuộc thảo luận hiện cần phải thay đổi.
Hạ tầng công cộng số (DPI), thường được mô tả là “đường ray” của nền kinh tế số, giờ đây phải chuyên chở thứ có giá trị hơn: trí tuệ.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang định hình lại các nền kinh tế trên toàn cầu, châu Phi đối mặt với một câu hỏi quan trọng: Liệu châu lục này chỉ tiếp nhận các hệ thống bên ngoài hay sẽ tự xây dựng hệ thống riêng?
Đặc phái viên Công nghệ của Kenya, Đại sứ Philip Thigo, nói: “Châu Phi phải ưu tiên xử lý dữ liệu trong nước và xây dựng các hệ thống phản ánh thực tế của mình”. Ông cảnh báo rằng việc phụ thuộc vào các mô hình nhập khẩu có nguy cơ khiến các hệ thống không phản ánh được ngôn ngữ, bối cảnh hay nhu cầu kinh tế của châu Phi ngày càng ăn sâu.
Theo các đại biểu, giải pháp nằm ở việc đầu tư vào nhân lực và năng lực trong nước – từ khoa học dữ liệu đến huấn luyện mô hình AI – để đổi mới sáng tạo được xây dựng dựa trên thực tế của châu Phi.
Xây dựng nền tảng: Trung tâm dữ liệu và “nhà máy AI”
Một chủ đề được nhắc đến nhiều là nhu cầu cấp bách về hạ tầng có thể hỗ trợ quá trình chuyển đổi này. Các trung tâm dữ liệu vốn là nền tảng của nền kinh tế kỹ thuật số hiện vẫn rất thiếu.
Giám đốc điều hành Trung tâm Dữ liệu châu Phi thuộc Cassava Technologies, ông Adil El Youssefi, nói: “Châu Phi cần tăng công suất trung tâm dữ liệu lên gấp 10 lần”.
Hiện nay, châu Phi tạo ra chưa tới 1% dữ liệu toàn cầu dù chiếm gần 20% dân số thế giới.
Để thu hẹp khoảng cách này, các đại biểu kêu gọi xây dựng các “nhà máy AI” – cơ sở có khả năng lưu trữ và xử lý khối lượng dữ liệu lớn ngay tại địa phương. Những cơ sở này không chỉ hỗ trợ phát triển AI mà còn bảo đảm giá trị kinh tế tạo ra từ dữ liệu được giữ lại trong châu Phi.
Tuy nhiên, các khoản đầu tư như vậy đòi hỏi nguồn năng lượng ổn định với chi phí hợp lý cũng như nguồn tài chính dài hạn. Đây là hai thách thức kéo dài tại nhiều quốc gia châu Phi.
Mô hình mới: “Đại sứ quán dữ liệu” và hợp tác khu vực
Một trong những ý tưởng đổi mới được thảo luận là khái niệm “đại sứ quán dữ liệu” – hạ tầng dùng chung cho phép các quốc gia lưu trữ dữ liệu an toàn xuyên biên giới nhưng vẫn duy trì chủ quyền.
Theo các đại biểu, mô hình này có thể giúp các nền kinh tế nhỏ vượt qua khó khăn về chi phí quá cao khi tự xây dựng hạ tầng dữ liệu riêng, đồng thời tăng cường hội nhập khu vực.
Điều này cũng phản ánh xu hướng thúc đẩy hợp tác rộng hơn.
Thứ trưởng Kế hoạch và Đầu tư Tanzania, ông Pius Chaya, nhấn mạnh cần có các quan hệ đối tác công – tư mạnh mẽ, dựa trên các khuôn khổ an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu vững chắc.
Ông lưu ý rằng nếu không có niềm tin thì các hệ thống kỹ thuật số sẽ không thể mở rộng.
Từ chính sách đến triển khai
Dù châu Phi đã đạt tiến triển trong xây dựng các chiến lược kỹ thuật số, nhưng các nhà lãnh đạo thừa nhận vẫn tồn tại một thách thức quen thuộc: triển khai.
Phó Tổng thống kiêm Bộ trưởng Tài chính Botswana, ông Ndaba Gaolathe, cho rằng có khoảng cách giữa tham vọng chính sách và tác động thực tế. Ông nói Botswana đang giải quyết vấn đề này bằng cách sử dụng quỹ dịch vụ phổ cập – được tài trợ thông qua khoản thu từ các nhà mạng di động – để mở rộng kết nối tới các cộng đồng còn thiếu dịch vụ.
Ông nói: “Thời kỳ chỉ lập kế hoạch đã kết thúc. Giờ chúng ta phải tập trung vào triển khai”.
Lời kêu gọi về “triển khai quy mô lớn” phản ánh tính cấp bách ngày càng tăng trong việc chuyển các chiến lược thành lợi ích cụ thể – việc làm, dịch vụ và tăng trưởng kinh tế.
Tính bao trùm và đo lường
Dù đã có tiến triển, gần một tỷ người châu Phi vẫn chưa được kết nối internet, kể cả tại những khu vực đã có phủ sóng di động. Các đại diện ngành, trong đó có Hiệp hội Hệ thống Thông tin Di động Toàn cầu (GSMA), kêu gọi các chính phủ xóa bỏ thuế đối với thiết bị di động để giúp người dân tiếp cận kỹ thuật số nhiều hơn.
Trong khi đó, việc đo lường tác động kinh tế của chuyển đổi kỹ thuật số vẫn là thách thức.
Tổng Thư ký điều hành Ủy ban Kinh tế Liên hợp quốc về châu Phi, ông Claver Gatete, nói: “Nếu chúng ta không thể đo lường đóng góp của công nghệ đối với GDP thì chúng ta không thể thương mại hóa”. Ông cho rằng tăng cường các hệ thống thống kê quốc gia là điều cần thiết để hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng và bảo đảm trách nhiệm giải trình.
Thời điểm mang tính quyết định
Trong bối cảnh châu Phi đẩy nhanh chuyển đổi kỹ thuật số, tầm quan trọng của dữ liệu ngày càng rõ ràng hơn. Dữ liệu không còn chỉ là sản phẩm phụ của nền kinh tế kỹ thuật số mà đã trở thành tài sản giá trị nhất của nền kinh tế này.
Các cuộc thảo luận tại Tangier cho thấy châu Phi đang đứng trước ngã rẽ: hoặc tiếp tục là bên tiêu dùng trong trật tự kỹ thuật số toàn cầu hoặc giành quyền kiểm soát dữ liệu, công nghệ và vận mệnh kinh tế của chính mình.
Thông điệp từ các nhà lãnh đạo là rất rõ ràng: tương lai kỹ thuật số của châu Phi phải được xây dựng tại châu Phi và dành cho châu Phi.