Từ tiếp nhận công nghệ đến làm chủ công nghệ lõi
Trong phát triển công nghệ cao, vấn đề không chỉ nằm ở khả năng tiếp nhận những công nghệ tiên tiến, mà quan trọng hơn là hình thành năng lực nghiên cứu, thiết kế, vận hành và tiếp tục phát triển công nghệ trong nước. Với bán dẫn và vi mạch, yêu cầu này càng rõ khi công nghệ liên tục thay đổi, trong khi giá trị ngày càng tập trung vào thiết kế, kiến trúc hệ thống, thuật toán và đội ngũ nhân lực kỹ thuật.
PGS.TS Trần Thiên Phúc, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), cho rằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng giữ vai trò quyết định đối với năng lực cạnh tranh quốc gia. Vì vậy, các công nghệ chiến lược không chỉ mở ra hướng nghiên cứu mới mà còn tạo cơ hội cho tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu phát triển.
“Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng giữ vai trò quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, các công nghệ chiến lược không chỉ mở ra hướng nghiên cứu mới, mà còn tạo cơ hội bứt phá cho tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu phát triển. Trường Đại học Bách khoa xác định rõ sứ mệnh của mình là trở thành cầu nối vững chắc kết nối nguồn lực tri thức, công nghệ với doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các đối tác quốc tế, qua đó thúc đẩy quá trình tiếp nhận, nghiên cứu, chuyển giao và đưa công nghệ trực tiếp vào thực tiễn đời sống”, ông Phúc chia sẻ.
Theo định hướng này, trường đại học không chỉ cung cấp nhân lực mà còn phải tham gia sâu hơn vào quá trình kết nối nghiên cứu với nhu cầu doanh nghiệp và các bài toán phát triển. Đây là cơ sở để nguồn tri thức quốc tế được chuyển hóa thành năng lực nghiên cứu, thiết kế và ứng dụng tại TP Hồ Chí Minh.
Với 48 năm hoạt động trong lĩnh vực bán dẫn và thiết kế vi mạch, từng giữ nhiều vị trí kỹ thuật và quản lý cấp cao tại Broadcom là Viện sĩ Viện Hàn lâm Kỹ thuật Quốc gia Hoa Kỳ và IEEE Life Fellow, Tiến sĩ Mehdi Hatamian, Nhà sáng lập và Tổng Giám đốc 2Pi - Sigma Corp., cho rằng giá trị lâu dài của công nghệ bán dẫn không nằm ở việc đưa một sản phẩm hoàn chỉnh vào sử dụng, mà ở khả năng hình thành năng lực thiết kế, phát triển công nghệ và đội ngũ kỹ sư có thể tiếp tục làm chủ, cải tiến sản phẩm. Hay nói cách khác, cần đặt trọng tâm vào yêu cầu làm chủ công nghệ sau chuyển giao.
Theo đó, chuỗi giá trị của ngành bán dẫn không chỉ nằm ở việc sản xuất chip, mà còn bao gồm thiết kế, xây dựng hệ thống và kiểm tra sản phẩm. Khi kỹ sư Việt Nam được tham gia trực tiếp vào những công đoạn này, quá trình tiếp nhận công nghệ sẽ đồng thời giúp tích lũy kinh nghiệm và hình thành năng lực phát triển công nghệ trong nước.
“Chuyển giao không đơn giản là việc bàn giao tài liệu kỹ thuật hay mua bán bản quyền sử dụng, mà điều then chốt là bên tiếp nhận phải vươn lên làm chủ trọn vẹn quy trình công nghệ. Cam kết của chúng tôi khi đến với TP Hồ Chí Minh là chuyển giao kỹ thuật thực chất, trực tiếp tuyển dụng và đào tạo đội ngũ kỹ sư trẻ tài năng của Việt Nam để các bạn tự tay thiết kế vi mạch, làm chủ kiến trúc SoC, làm chủ các thuật toán xử lý biên, từ đó có đủ năng lực tự vận hành, bảo trì và tiếp tục cải tiến, phát triển công nghệ trong tương lai”, TS. Mehdi Hatamian nhấn mạnh.
Từ thiết kế vi mạch đến ứng dụng thực tế
Theo Thạc sĩ Hoàng Nhữ, Nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Nouslogic Telehealth Inc., cần đưa năng lực thiết kế vi mạch, xử lý tín hiệu và trí tuệ nhân tạo vào những sản phẩm cụ thể.
Bởi theo ThS. Hoàng Nhữ, AI xử lý ngay tại thiết bị giúp đưa khả năng phân tích dữ liệu đến gần nơi dữ liệu được tạo ra. Thay vì phải chuyển toàn bộ dữ liệu lên hệ thống máy chủ, thiết bị có thể xử lý một phần ngay tại chỗ, giúp giảm thời gian truyền và tăng khả năng phản hồi.
"Nền tảng công nghệ phát triển tập trung vào thiết kế chip, xử lý tín hiệu, phần mềm và AI tích hợp trong thiết bị. Quy trình được thực hiện xuyên suốt từ xác định yêu cầu, thiết kế, kiểm tra, chế tạo đến hoàn thiện sản phẩm, qua đó tạo khả năng chủ động hơn trong phát triển các thiết bị công nghệ", ThS. Hoàng Nhữ cho biết.
Từ nền tảng này, công nghệ được đưa vào nhiều sản phẩm phục vụ nhu cầu thực tế. Chẳng hạn như Eye-AI sử dụng AI để hỗ trợ chụp, phân tích ảnh đáy mắt và tầm soát một số bệnh về võng mạc; miếng dán điện tim AImate theo dõi liên tục các chỉ số sức khỏe và hỗ trợ phát hiện một số dạng rối loạn nhịp tim hay hệ thống đọc công tơ điện, nước thông minh có thể tự động thu thập và truyền dữ liệu từ xa...
Những sản phẩm này cho thấy thiết kế chip chỉ phát huy giá trị khi được gắn với phần mềm, thuật toán và nhu cầu sử dụng cụ thể. Vì vậy, đào tạo nhân lực cũng cần gắn với toàn bộ quá trình phát triển sản phẩm, từ xác định nhu cầu, thiết kế, xây dựng giải pháp, phát triển chip đến kiểm tra và hoàn thiện sản phẩm.
Hai hướng tiếp cận trên bổ sung cho nhau ở điểm, làm chủ công nghệ lõi phải gắn với khả năng tạo ra sản phẩm. Nếu chỉ tiếp nhận sản phẩm hoàn chỉnh, năng lực công nghệ trong nước khó mở rộng; nhưng nếu có năng lực thiết kế, phát triển và kiểm thử mà thiếu môi trường ứng dụng, công nghệ cũng khó đi đến thị trường.
Yêu cầu này phù hợp với định hướng phát triển công nghệ chiến lược của quốc gia. Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược được ban hành ngày 30/4/2026, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Trong đó, các nhóm công nghệ liên quan đến chip bán dẫn, công nghệ số, mạng di động thế hệ sau và công nghệ sinh học, y sinh tiên tiến được xác định trong danh mục công nghệ chiến lược.
Theo ông Nguyễn Minh Huấn, Trưởng phòng Quản lý công nghệ (Sở Khoa học và Công nghệ TP Hồ Chí Minh), Thành phố đang tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế và thúc đẩy liên kết theo mô hình “3 nhà”: Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, xác định những bài toán phát triển cần công nghệ giải quyết và xây dựng cơ chế, chính sách; nhà trường, viện nghiên cứu tiếp nhận, nghiên cứu và phát triển tri thức, đồng thời đào tạo nhân lực; doanh nghiệp tham gia từ xác định nhu cầu, đầu tư, hoàn thiện sản phẩm đến sản xuất và thương mại hóa.
Một vấn đề đặt ra là nhiều kết quả nghiên cứu dù có hàm lượng công nghệ cao vẫn khó đi vào thị trường nếu thiếu môi trường thử nghiệm và khách hàng ban đầu. Vì vậy, TP Hồ Chí Minh đang nghiên cứu phát huy vai trò “khách hàng đầu tiên” của nhà nước đối với những sản phẩm công nghệ mới phù hợp nhu cầu khu vực công.
Với các giải pháp vi mạch, IoT và AI, những bài toán về hạ tầng, đo đếm điện nước, y tế thông minh, giao thông và năng lượng có thể trở thành môi trường thử nghiệm, kiểm chứng và hoàn thiện sản phẩm. Qua đó, doanh nghiệp tham gia sớm vào xác định yêu cầu, nhà trường định hướng nghiên cứu và đào tạo, còn nhà nước có thêm công cụ giải quyết các bài toán thực tế của đô thị.
Mục tiêu của TP Hồ Chí Minh là chuyển nguồn lực bên ngoài thành năng lực công nghệ nội sinh, thể hiện qua khả năng đào tạo nhân lực, thiết kế vi mạch, phát triển SoC, xử lý tín hiệu, kiểm thử và từng bước thương mại hóa sản phẩm. Khi nhà nước đặt bài toán, nhà trường cung cấp tri thức và nhân lực, doanh nghiệp phát triển và thương mại hóa, quá trình chuyển giao công nghệ sẽ gắn chặt hơn với nhu cầu thực tế.
