Nghiên cứu được lấy cảm hứng từ vít Archimedes - thiết bị cơ học có lịch sử hơn 2.000 năm, gồm một trục xoắn ốc có khả năng nâng nước hoặc vận chuyển các vật liệu như ngũ cốc, sỏi đá. Nguyên lý này cũng được ứng dụng theo chiều ngược lại trong các tuabin thủy điện, khi dòng nước làm quay trục xoắn để tạo ra điện năng.
Trong nghiên cứu mới, nhóm khoa học do Giáo sư Oren Tal thuộc Viện Khoa học Weizmann dẫn đầu đã thu nhỏ nguyên lý hoạt động đó xuống quy mô một phân tử hữu cơ có cấu trúc xoắn. Kết quả nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí khoa học Nature với tiêu đề “Máy phân tử vận hành bằng dòng điện với khả năng tăng cường độ dẫn điện nhờ chuyển động quay”.
Các nhà khoa học đặt một phân tử xoắn ốc duy nhất giữa hai điện cực vàng, trong điều kiện nhiệt độ cực thấp, gần mức không tuyệt đối - mức nhiệt thấp nhất về mặt lý thuyết, tương đương 0 Kelvin hay −273,15 độ C. Khi đặt hiệu điện thế giữa hai điện cực, họ quan sát thấy dòng điện đi qua phân tử xuất hiện những biến đổi tuần hoàn. Trình tự biến đổi này cho thấy phân tử đang quay đều theo một hướng nhất định. Khi đảo chiều dòng điện, hướng quay của phân tử cũng thay đổi.
Đáng chú ý, khi tăng hiệu điện thế vượt qua một ngưỡng nhất định, cường độ dòng điện đi qua phân tử đột ngột tăng mạnh, có thời điểm lên tới 100 lần. Theo các tính toán lý thuyết, hiện tượng này xảy ra khi phân tử chuyển từ trạng thái quay theo từng bước nhỏ sang chuyển động quay liên tục. Sự thay đổi cấu hình vật lý trong quá trình quay giúp electron đi qua phân tử dễ dàng hơn, qua đó làm tăng đáng kể khả năng dẫn điện.
Giáo sư Oren Tal cho biết ngưỡng điện áp gây ra sự gia tăng đột biến này có thể được điều chỉnh bằng cách kéo giãn hoặc nén phân tử, tương tự việc thay đổi góc nghiêng của các cánh tuabin.
Điểm đặc biệt của phát hiện là mối quan hệ tương tác hai chiều giữa chuyển động cơ học và khả năng dẫn điện. Dòng electron không chỉ tạo lực khiến phân tử quay mà chính chuyển động quay lại làm tăng lượng điện truyền qua phân tử.
Theo Giáo sư Tal, khác với những động cơ phân tử trước đây cần cung cấp năng lượng theo từng đợt để kích hoạt chuyển động, thiết bị mới được dẫn động trực tiếp bởi lực do dòng điện tạo ra. Các electron liên tục truyền động lượng cho phân tử, tạo mômen xoắn khiến nó quay theo một hướng ưu tiên.
Để tạo kết nối điện với một phân tử có kích thước nhỏ hơn khoảng một triệu lần so với bề rộng sợi tóc người, nhóm nghiên cứu đã sử dụng một dây vàng siêu mảnh, bẻ gãy trong môi trường chân không và nhiệt độ cực thấp, tạo thành hai đầu điện cực sắc ở cấp độ nguyên tử. Một phân tử duy nhất sau đó được đặt vào khoảng cách cực nhỏ giữa hai đầu điện cực để dẫn truyền electron.
Theo các nhà khoa học, nguyên lý mới có thể được ứng dụng trong chế tạo máy bơm phân tử, công tắc kích thước nano, cảm biến có độ nhạy cao và các linh kiện phục vụ công nghệ lưu trữ năng lượng. Tuy nhiên, đây hiện mới là phát hiện về một cơ chế vật lý mới, chưa phải một thiết bị thương mại có thể đưa vào sử dụng ngay.
Một trong những thách thức lớn nhất là điều kiện nhiệt độ. Các thí nghiệm hiện được tiến hành ở mức 4,2 Kelvin, tương đương khoảng âm 269 độ C, nhằm hạn chế dao động nhiệt làm ảnh hưởng đến tín hiệu ở cấp độ phân tử. Nhóm nghiên cứu đặt mục tiêu kiểm chứng khả năng vận hành của thiết bị ở nhiệt độ phòng, đồng thời thử nghiệm nhiều loại phân tử có cấu trúc xoắn khác nhau.
Về lâu dài, các nhà khoa học hy vọng có thể kết nối hàng triệu, thậm chí hàng tỷ động cơ phân tử để tạo thành những hệ thống hoạt động đồng bộ. Nhóm cũng nghiên cứu khả năng điều khiển chuyển động phân tử bằng ánh sáng phân cực tròn hoặc dòng điện phân cực spin, hướng tới kết nối công nghệ máy phân tử với lĩnh vực điện tử spin tiên tiến.