Lệnh tạm dừng hoạt động bay trên mặt đất tại Mỹ hồi tuần trước không liên quan đến hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) mới mà Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) đang triển khai nhằm hỗ trợ quản lý và dự báo lưu lượng hàng không. Tuy nhiên, thời điểm xảy ra sự cố, chỉ vài ngày sau khi hệ thống này được đưa vào vận hành trên toàn quốc, đã làm dấy lên những câu hỏi về chức năng, hiệu quả và mức độ an toàn của công nghệ mới.
Hệ thống AI hỗ trợ quản lý không phận
Hệ thống có tên SMART, viết tắt của Strategic Management of Airspace, Routes and Trajectories (Quản lý chiến lược không phận, các tuyến đường và quỹ đạo bay), được Bộ trưởng Giao thông Vận tải Mỹ Sean Duffy và Cục trưởng FAA Bryan Bedford công bố hồi tháng 9. Đây là nền tảng công nghệ trị giá 875 triệu USD, do công ty khởi nghiệp Air Space Intelligence (ASI) phát triển.
Theo FAA, SMART tập hợp khoảng 200 luồng dữ liệu, bao gồm thông tin thời tiết, đường bay, lưu lượng hàng không và nhân sự kiểm soát không lưu, vào một nền tảng thống nhất. Công cụ hỗ trợ AI phân tích các nguồn dữ liệu này để cung cấp bức tranh tổng thể về hành trình của máy bay, năng lực xử lý của hệ thống và những khu vực có nguy cơ ùn tắc hoặc chịu ảnh hưởng của thời tiết xấu.
Hệ thống được vận hành tại một địa điểm gần Washington. Tại đây, đội ngũ chuyên gia phân tích lịch trình bay, dự báo thời tiết và các dữ liệu liên quan, sau đó đưa ra khuyến nghị cho trung tâm chỉ huy FAA. Thông tin được chuyển đến các kiểm soát viên không lưu trên cả nước để xem xét và quyết định thực hiện.
SMART được thiết kế nhằm dự báo những vấn đề có thể phát sinh trong quá trình khai thác không phận, qua đó giúp các nhà quản lý chủ động điều chỉnh lộ trình, phân bổ lưu lượng và tìm phương án thay thế trước khi xảy ra ùn tắc. Hệ thống cũng hỗ trợ mở lại các vùng trời bị hạn chế nhanh hơn và quản lý hiệu quả các chuyến bay hạ cánh tại sân bay.
Một trong những lĩnh vực được kỳ vọng mang lại hiệu quả rõ rệt là xử lý các tình huống thời tiết bất lợi. Theo tài liệu của Chính phủ Mỹ, hiện FAA thường khoanh vùng khu vực chịu ảnh hưởng của thời tiết bằng những vùng hình chữ nhật lớn. Cách làm này chưa phản ánh đầy đủ diễn biến thực tế của các cơn giông và hệ thống bão, vốn có hình dạng không đồng đều, đôi khi vẫn để lại những khoảng trống hoặc hành lang an toàn cho máy bay di chuyển.
SMART có thể cung cấp thông tin chi tiết hơn về tác động của thời tiết đối với lưu lượng hàng không theo thời gian, giúp kiểm soát viên xác định lộ trình tránh bão và tận dụng tốt hơn không phận hiện có, thay vì phải hạn chế hoạt động trên những khu vực rộng lớn không cần thiết.
Theo FAA, trong giai đoạn thử nghiệm tại khu vực Washington vào mùa thu năm nay, hệ thống đã hỗ trợ điều chỉnh lộ trình cho 180 chuyến bay, giúp mỗi chuyến tiết kiệm trung bình 10 phút bay và 80 gallon nhiên liệu. Một chuyến bay từ Tampa, bang Florida, đến Dallas đã rút ngắn được 42 phút hành trình nhờ các khuyến nghị của hệ thống.
Ngày 10/11, SMART được mở rộng phạm vi áp dụng trên toàn quốc, bao phủ không phận do cả 22 trung tâm kiểm soát không lưu quản lý.
Không liên quan đến sự cố tạm dừng bay
Ngày 13/11, ông Markwayne Mullin, quan chức thuộc Bộ An ninh Nội địa Mỹ, cho biết không có dấu hiệu cho thấy các vấn đề về thông tin liên lạc dẫn đến lệnh tạm dừng bay có liên quan đến hệ thống SMART. Các quan chức cấp cao của Bộ Giao thông Vận tải và FAA sau đó cũng đưa ra khẳng định tương tự.
ASI tuyên bố sự cố không bắt nguồn từ SMART, bất kỳ sản phẩm nào của công ty hay quá trình tích hợp công nghệ giữa doanh nghiệp này với FAA và các đơn vị kiểm soát không lưu.
Dù vậy, những quan ngại về hệ thống đã được đặt ra trước khi xảy ra sự cố. Trong thư gửi Văn phòng Trách nhiệm giải trình Chính phủ Mỹ (GAO) ngày 13/10, các thành viên đảng Dân chủ tại Hạ viện đề nghị kiểm toán phần mềm mới, đồng thời bày tỏ lo ngại về quy trình phát triển, đào tạo nhân sự và các biện pháp bảo đảm an toàn.
Các nghị sĩ cho rằng đội ngũ nhân viên trực tiếp chịu trách nhiệm bảo đảm an toàn hàng không dường như chưa được tham gia đầy đủ vào quá trình phát triển SMART và chưa nhận được đủ thông tin, đào tạo trong giai đoạn triển khai. Bức thư cũng đặt câu hỏi về độ tin cậy của AI, trong đó có nguy cơ công nghệ này ảnh hưởng đến quyết định của kiểm soát viên hoặc đưa ra thông tin sai lệch liên quan đến các vấn đề an toàn trọng yếu.
Con người vẫn giữ quyền quyết định
Dù được ứng dụng AI để phân tích và xử lý lượng lớn dữ liệu, SMART hiện không được thiết kế để tự động điều hành hoạt động bay. Hệ thống chỉ đưa ra khuyến nghị, còn quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về các chuyên gia và kiểm soát viên không lưu.
Tuy nhiên, việc đưa AI vào lĩnh vực liên quan trực tiếp đến tính mạng con người vẫn đặt ra yêu cầu cao về kiểm chứng và giám sát. Ngay cả những mô hình AI tiên tiến cũng có thể xảy ra hiện tượng “ảo giác”, tức tạo ra thông tin không chính xác nhưng trình bày như thể đó là sự thật.
Ông Mike O’Donnell, cựu quan chức cấp cao từng làm việc 17 năm tại FAA và hiện là chuyên gia tư vấn an toàn hàng không, nhấn mạnh công nghệ này phải được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, không phải hệ thống tự động thay thế hoạt động điều hành của con người. Theo ông, FAA cần có các cơ chế kiểm soát, xác minh và kiểm chứng kết quả do AI đưa ra để tránh gây nhầm lẫn cho kiểm soát viên không lưu.
Ông cũng cho rằng không nên phụ thuộc quá nhiều vào AI cho đến khi công nghệ này được kiểm chứng đầy đủ qua thời gian.
Những yêu cầu trên càng đáng chú ý trong bối cảnh Mỹ vẫn đối mặt tình trạng thiếu hụt kiểm soát viên không lưu. Hiệp hội Kiểm soát viên Không lưu Quốc gia (NATCA) đã cảnh báo về vấn đề này trong hơn một thập kỷ qua. Năm 2015, hiệp hội từng thông báo với Quốc hội rằng tình trạng thiếu nhân lực đã ở mức khủng hoảng, trong khi FAA không đạt mục tiêu tuyển dụng trong 5 năm liên tiếp. Hiện NATCA đại diện cho khoảng 14.000 kiểm soát viên không lưu, trong đó có khoảng 3.000 người đang được đào tạo.
Theo ông Phillip Buckendorf, đồng sáng lập kiêm Giám đốc điều hành ASI, SMART được phát triển dành cho các nhà quản lý lưu lượng hàng không, những người chịu trách nhiệm điều phối toàn bộ không phận Mỹ. Trả lời phỏng vấn Đài Phát thanh Quốc gia Mỹ (NPR) hồi tháng 10, ông cho biết AI đảm nhiệm việc tính toán và xử lý dữ liệu, trong khi con người vẫn là chủ thể đánh giá và đưa ra quyết định cuối cùng.