Một kịch bản, nhiều nạn nhân
Cuối tháng 10/2026, Công an phường Dĩ An (TP Hồ Chí Minh) tiếp nhận trình báo của em T.L.T.K. (sinh năm 2008) do bị lừa đảo. Theo lời kể, trước đó, em nhận cuộc gọi từ số điện thoại lạ tự xưng là cán bộ công an, thông báo thông tin cá nhân của em liên quan đến một đường dây rửa tiền và yêu cầu xác minh tài sản.
Bị cuốn theo kịch bản đe dọa qua điện thoại, em đã tự mua dụng cụ cạy két sắt gia đình, lấy tiền mặt, vàng đem bán rồi chuyển nhiều lần vào các tài khoản do đối tượng chỉ định. Khi gia đình phát hiện và trình báo, tổng số tài sản bị chiếm đoạt đã lên tới hơn 1,98 tỷ đồng.
Kịch bản thao túng tâm lý này không chỉ dừng lại ở các đô thị trong nước mà đang lặp lại tương tự tại nhiều quốc gia láng giềng. Tại Malaysia, cảnh sát vừa công bố vụ việc một người đàn ông 73 tuổi đã nghỉ hưu bị hai đối tượng mạo danh cảnh sát liên lạc, cáo buộc dính líu đến rửa tiền và buôn bán ma túy.
Theo ông Hoo Chang Hook, Trưởng Cảnh sát quận Brickfields (Kuala Lumpur), nỗi sợ hãi khiến nạn nhân làm theo mọi yêu cầu: Tự đi mua vàng, chuyển tiền vào ba tài khoản lạ, đồng thời mang thẻ ngân hàng, tiền mặt và trang sức đến giao trực tiếp cho các đối tượng tại một căn hộ ở khu Sri Petaling để "phục vụ điều tra", với tổng thiệt hại 179.490 ringgit.
Những vụ việc tại Dĩ An hay Kuala Lumpur cho thấy, dù chiêu thức giả danh lực lượng thực thi pháp luật không mới nhưng vẫn đánh trúng tâm lý sợ hãi của nhiều người. Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an), cho biết riêng năm 2025, cả nước xảy ra khoảng 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến với thiệt hại khoảng 8.000 tỷ đồng. Bước sang năm 2026, số vụ việc đã giảm rõ rệt nhờ sự vào cuộc quyết liệt của các cơ quan chức năng nhưng tính chất hoạt động xuyên biên giới của loại tội phạm này vẫn chưa hạ nhiệt.
Cụ thể, trong 6 tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận 959 vụ lừa đảo trực tuyến, thiệt hại khoảng 1.500 tỷ đồng; so với cùng kỳ năm trước (YoY), số vụ phản ánh giảm 56% và thiệt hại tài chính giảm 38%. Lũy kế 9 tháng năm 2026, tổng số vụ ghi nhận là hơn 1.800 vụ (giảm 20% YoY). Đáng chú ý, tính chất xuyên quốc gia thể hiện rõ qua việc từ đầu năm đến tháng 8/2026, lực lượng công an đã bắt giữ hơn 200 người nước ngoài liên quan đến hoạt động lừa đảo trực tuyến, theo thông tin từ Thượng tá Lê Anh Tuấn, Phó Trưởng phòng 5, Cục A05.
Chính vì tội phạm vận hành theo mạng lưới xuyên biên giới, việc ứng phó đòi hỏi sự liên kết vượt ra ngoài phạm vi từng quốc gia. Ngày 10/11/2026 vừa qua, Quỹ ASEAN cùng sự hỗ trợ từ Google.org đã chính thức ra mắt Trung tâm Tài nguyên Scam Ready ASEAN (ScamReadyASEAN.org). Trên nền tảng học tập số miễn phí này, người dân có thể rèn kỹ năng nhận diện bẫy lừa qua trò chơi tương tác giáo dục Be Scam Ready của Google, đồng thời tra cứu nhanh danh bạ đường dây nóng và trung tâm hỗ trợ báo cáo lừa đảo tại toàn bộ 11 quốc gia thành viên ASEAN.
Lá chắn công nghệ cần người dùng tỉnh táo
Song hành với hợp tác khu vực, tại Việt Nam, các lớp phòng vệ kỹ thuật cũng liên tục được siết chặt để chặn dòng tiền bất hợp pháp ngay từ khâu giao dịch. Thông tin tại Diễn đàn An ninh Tài chính số Việt Nam 2026 tổ chức tại TP Hồ Chí Minh mới đây cho biết, hệ thống giám sát và cảnh báo tài khoản gian lận của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã kết nối gần 100 tổ chức tài chính, nhận diện hơn 668.000 tài khoản có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Sau một năm vận hành, hệ thống đã gửi 5,8 triệu lượt cảnh báo, giúp gần 1,9 triệu lượt khách hàng kịp thời tạm dừng hoặc hủy giao dịch với tổng giá trị gần 7.200 tỷ đồng.
Không chỉ dừng ở khâu ngăn chặn tức thời, cơ quan quản lý còn mở rộng khả năng xử lý sau khi tiền đã rời tài khoản. Đại tá Nguyễn Bá Sơn, Phó Cục trưởng Cục A05, cho biết từ tháng 6/2026, NHNN và Bộ Công an đã triển khai thí điểm giải pháp truy vết, ngăn chặn khẩn cấp dòng tiền liên ngân hàng tại các ngân hàng thương mại lớn, tiến tới mở rộng ra toàn hệ thống trong quý I/2027.
Để các lớp chặn kỹ thuật này phát huy tối đa hiệu quả, dữ liệu cảnh báo cần được chia sẻ liên thông thay vì nằm rời rạc ở từng ngành. Tại tọa đàm do Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia và Google tổ chức trong tháng 11 vừa qua, Cục A05 đề xuất xây dựng Mạng lưới cảnh báo rủi ro trực tuyến đa ngành, kết nối cơ quan quản lý với ngân hàng, ví điện tử, doanh nghiệp viễn thông, mạng xã hội và sàn thương mại điện tử.
Theo cơ chế này, các bên chỉ trao đổi "tín hiệu rủi ro" như số điện thoại, số tài khoản, đường dẫn hay trang web nghi vấn nhằm phòng ngừa từ sớm; thông tin chia sẻ không phải kết luận pháp lý và không làm lộ dữ liệu cá nhân của nạn nhân.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ có thể cảnh báo trước giao dịch chứ khó ngăn được quyết định của người dùng khi họ đã bị thao túng tâm lý hoàn toàn. Phân tích cơ chế tâm lý này, ông Leonid Bezvershenko, Chuyên gia nghiên cứu bảo mật cấp cao thuộc Nhóm Nghiên cứu và Phân tích toàn cầu (GReAT) của Kaspersky, chỉ ra rằng trạng thái cấp bách chính là điểm yếu kẻ xấu thường xuyên khai thác.
Dẫn chứng từ sự cố gián đoạn dịch vụ Microsoft 365 trong hai ngày 12 - 13/11/2026, ông Leonid Bezvershenko cho biết khi các kênh liên lạc quen thuộc bị ngắt quãng, những yêu cầu giả mạo như "đăng nhập lại để xác thực" hay "xác minh tài khoản" rất dễ khiến người dùng mất cảnh giác, bởi chúng có vẻ hợp lý và khớp với tâm lý nóng lòng giải quyết sự cố trong hoàn cảnh đó.
Khi tội phạm đánh thẳng vào sự hoảng loạn và tâm lý vội vàng, năng lực tự nhận diện của chính người dùng trở thành lớp phòng vệ sau cùng. Đây cũng là lý do chương trình Scam Ready ASEAN do Quỹ ASEAN triển khai giai đoạn 2025 - 2027 (với khoản tài trợ 5 triệu USD từ Google.org) đặt mục tiêu trang bị kỹ năng phòng chống lừa đảo cho 3 triệu người dân trong khu vực.
Tính đến giữa tháng 11/2026, chương trình đã đào tạo 2.332 chuyên gia tập huấn nguồn để phổ biến kiến thức tới ít nhất 550.000 học viên. Riêng với người cao tuổi - nhóm đối tượng dễ bị tác động tâm lý như vụ việc ở Malaysia - sáng kiến tuyển chọn 151 Đại sứ "Người bạn số của ông bà" đang hướng tới hỗ trợ ít nhất 22.000 người.
Bên cạnh việc trang bị kỹ năng số, sự tỉnh táo trước các cuộc gọi mạo danh cơ quan công quyền vẫn là nguyên tắc sống còn. Công an TP Hồ Chí Minh khuyến cáo cơ quan công an không làm việc, điều tra hay lấy lời khai qua điện thoại và các ứng dụng gọi video; tuyệt đối không yêu cầu người dân tự cách ly, thuê khách sạn, cắt liên lạc với gia đình hay chuyển tiền để chứng minh vô tội. Khi nhận cuộc gọi đe dọa, thúc giục chuyển tiền hoặc yêu cầu giữ bí mật để "xác minh", người dân cần bình tĩnh ngắt kết nối và đến trực tiếp cơ quan công an gần nhất để kiểm chứng.