Ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán (Ngân hàng Nhà nước - NHNN) cảnh báo, nguy cơ tội phạm lợi dụng dữ liệu sinh trắc học, deepfake (giả mạo khuôn mặt, giọng nói) và trí tuệ nhân tạo (AI) để qua mặt các bước kiểm tra, thực hiện giao dịch trái phép.
Thanh toán số phát triển, nguy cơ lừa đảo ngày càng tinh vi
Theo NHNN, đến nay, hầu hết các dịch vụ ngân hàng cơ bản đã được cung cấp trên kênh số, nhiều tổ chức tín dụng (TCTD) đạt tỷ lệ giao dịch số trên 95%, qua đó nâng cao trải nghiệm khách hàng và hiệu quả hoạt động. Hoạt động tín dụng số từng bước phát triển, hỗ trợ khách hàng tiếp cận vốn thuận tiện hơn và nâng cao hiệu quả cung ứng vốn cho nền kinh tế.
Đơn cử, trong 8 tháng năm 2026, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 34,56% về số lượng và 13,26% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, giao dịch qua kênh Internet tăng 46,57% về số lượng và 21,77% về giá trị; qua kênh điện thoại di động tăng tương ứng 35,33% và 2,39%; qua mã QR tăng 6,66% về số lượng và 25,85% về giá trị.
Qua hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng, giao dịch tăng 13,39% về số lượng và 62,67% về giá trị. Trong khi đó, qua hệ thống chuyển mạch tài chính và bù trừ điện tử, số lượng giao dịch tăng 33,11% nhưng giá trị giảm 1,36%.
Những con số này cho thấy thanh toán số đang ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống. Từ mua sắm, di chuyển đến du lịch và các hoạt động thường ngày, người dân có thêm nhiều lựa chọn thanh toán nhanh chóng, thuận tiện thông qua mã QR, thanh toán chạm, ví điện tử, thiết bị di động và xác thực sinh trắc học.
Chia sẻ kết quả triển khai Đề án 06 (“Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022 - 2025, tầm nhìn đến năm 2030”, ông Lê Hoàng Chính Quang, Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin (NHNN) cho biết, tính đến ngày 2/10, toàn ngành Ngân hàng có hơn 178 triệu hồ sơ khách hàng đã được đối chiếu sinh trắc học qua căn cước công dân (CCCD) gắn chip hoặc VNeID, đạt 100% tổng lượng tài khoản phát sinh giao dịch trên kênh số.
“Đối với kết quả triển khai Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro cho khách hàng (SIMO), đến nay, hệ thống đã thu thập báo cáo từ 150 đơn vị và chia sẻ thông tin cho 21 đơn vị khai thác. Qua cảnh báo của hệ thống, hơn 5,6 triệu lượt khách hàng đã được cảnh báo; hơn 1,9 triệu lượt khách hàng đã tạm dừng hoặc hủy bỏ giao dịch, với tổng giá trị hơn 6,3 nghìn tỷ đồng”, ông Lê Hoàng Chính Quang cho biết.
Tuy nhiên, quy mô giao dịch ngày càng mở rộng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về bảo đảm an toàn hệ thống, bảo vệ dữ liệu và phòng ngừa gian lận. Khi công nghệ phát triển, các đối tượng lừa đảo có thể lợi dụng chính những công nghệ mới để thực hiện hành vi phạm pháp với thủ đoạn tinh vi hơn.
Tại Họp báo Ngày Thanh toán số Việt Nam 2026 mới đây, ông Phạm Anh Tuấn, cho biết việc đối chiếu thông tin sinh trắc học với cơ sở dữ liệu thời gian qua đã góp phần hạn chế hành vi lừa đảo, gian lận, trong đó có tình trạng thuê, mua, mượn tài khoản.
Tuy nhiên, theo ông Phạm Anh Tuấn, sinh trắc học không phải giải pháp duy nhất để ngăn chặn lừa đảo mà chỉ là một trong những công cụ quan trọng. Với tốc độ phát triển của công nghệ, việc sử dụng deepfake và AI để phục vụ hành vi lừa đảo, gian lận ngày càng tinh vi. Các đối tượng có thể khai thác thông tin sinh trắc học, kết hợp công cụ deepfake và AI để qua mặt một số bước kiểm tra của tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, từ đó thực hiện giao dịch, chuyển tiền không chính chủ.
"Vừa qua, với sự hỗ trợ của cơ quan Công an, NHNN đã nhận diện những điểm yếu của các tổ chức cung ứng dịch vụ liên quan. Trên cơ sở đó, các tổ chức đã được yêu cầu khẩn trương rà soát, vá lỗ hổng và thay thế công nghệ cũ bằng công nghệ mới", ông Phạm Anh Tuấn cho biết.
Tăng cường bảo mật, chủ động ngăn chặn giao dịch đáng ngờ
Một trong những giải pháp được NHNN triển khai là hệ thống. Theo ông Phạm Anh Tuấn, hệ thống đã được cung cấp cho 21 TCTD, góp phần ngăn chặn các giao dịch có dấu hiệu lừa đảo với tổng số tiền hơn 6,3 nghìn tỷ đồng.
Cùng với việc triển khai hệ thống cảnh báo, NHNN đã yêu cầu các tổ chức cung ứng dịch vụ liên quan rà soát, khắc phục lỗ hổng và thay thế công nghệ cũ bằng công nghệ mới. Đây là bước cần thiết trong bối cảnh các phương thức gian lận liên tục thay đổi, đặc biệt khi đối tượng xấu tìm cách kết hợp dữ liệu sinh trắc học với deepfake và AI để vượt qua các bước xác thực.
Phía NHNN cũng chú trọng bảo vệ dữ liệu sinh trắc học của khách hàng. Theo ông Phạm Anh Tuấn, việc nâng cao hàng rào bảo vệ bằng sinh trắc học đồng thời làm tăng mức độ phức tạp trong quản trị dữ liệu của các ngân hàng. Vì vậy, dữ liệu sinh trắc học phải được coi là dữ liệu nhân thân đặc biệt nhạy cảm và việc bảo vệ phải được đặt ở mức độ an ninh cao nhất. "Chúng tôi tiếp cận theo nguyên tắc: Phòng ngừa trước, phát hiện sớm, phản ứng nhanh", ông Tuấn nhấn mạnh.
Theo đó, các TCTD không lưu trữ dữ liệu sinh trắc học gốc của khách hàng dưới dạng hình ảnh hay vân tay thô, mà phải mã hóa thành các chuỗi ký tự theo tiêu chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, NHNN đang phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an trong triển khai Đề án 06, từng bước kết nối trực tiếp hệ thống của các ngân hàng với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Việc đối chiếu thông tin được thực hiện qua hệ thống của Bộ Công an; ngân hàng chỉ nhận kết quả "trùng khớp" hoặc "không trùng khớp", thay vì phải tự thu thập và lưu trữ một kho dữ liệu lớn.
Theo Vụ Thanh toán, giải pháp này vừa góp phần nâng cao khả năng xác thực khách hàng, vừa giảm thiểu nguy cơ dữ liệu nhạy cảm bị thu thập, lưu trữ không cần thiết. Cùng với những biện pháp bảo vệ dữ liệu và hoàn thiện công nghệ, NHNN dự kiến triển khai thêm cơ chế giúp khách hàng chủ động đăng ký hạn mức và thời gian trì hoãn đối với giao dịch chuyển tiền đến một tài khoản mới giao dịch lần đầu trong vòng một năm gần đây. Theo ông Phạm Anh Tuấn, giải pháp này dự kiến được triển khai vào cuối quý III năm sau, với thời gian trì hoãn tối thiểu 24 giờ.
Trong khoảng thời gian này, người dùng có thêm cơ hội nhận ra dấu hiệu bất thường, kiểm tra lại thông tin với người thân hoặc liên hệ trung tâm chăm sóc khách hàng, tổ chức thanh toán để xác minh trước khi giao dịch được thực hiện. Việc tạo ra khoảng thời gian trì hoãn cũng có thể giúp người dùng thoát khỏi trạng thái bị thao túng tâm lý, có thêm thời gian cân nhắc và quyết định dừng giao dịch nếu phát hiện dấu hiệu lừa đảo.
Đề cập về giải pháp thời gian tới, ông Lê Hoàng Chính Quang cho biết: NHNN sẽ tiếp tục nghiên cứu, cập nhật quy định kỹ thuật về bảo đảm an ninh mạng cho hệ thống thông tin trong ngành Ngân hàng và bảo vệ khách hàng; xây dựng Thông tư quy định về an toàn hệ thống thông tin, bảo mật dữ liệu và hoạt động liên tục trong hoạt động ngân hàng. Cùng với đó là triển khai mở rộng Hệ thống SIMO trong cảnh báo, ngăn chặn giao dịch có dấu hiệu gian lận, lừa đảo; tiếp tục duy trì phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an trong khuôn khổ Tổ công tác phòng, chống lừa đảo trực tuyến.
Ông Lê Hoàng Chính Quang nhấn mạnh: "Cách tiếp cận của ngành Ngân hàng là bảo vệ theo nhiều lớp: Bảo vệ hạ tầng và hệ thống thông tin; bảo vệ dữ liệu, tài khoản và giao dịch; đồng thời nâng cao khả năng tự bảo vệ của khách hàng. Mục tiêu là phòng ngừa từ sớm, phát hiện nhanh, ngăn chặn kịp thời và giảm tối đa thiệt hại khi xảy ra sự cố hoặc hành vi gian lận, lừa đảo".
Bên cạnh trách nhiệm của cơ quan quản lý và các TCTD, ý thức của người sử dụng dịch vụ có vai trò quan trọng trong bảo đảm an toàn thanh toán số. "Khách hàng tuyệt đối không chia sẻ thông tin cá nhân, không cài đặt các ứng dụng không rõ nguồn gốc có yêu cầu quyền truy cập camera, micro", ông Phạm Anh Tuấn khuyến cáo.
Theo đó, người sử dụng dịch vụ cần chủ động kiểm chứng thông tin qua một kênh độc lập, gọi lại số điện thoại đã lưu từ trước hoặc liên hệ ngân hàng qua tổng đài, địa chỉ công bố chính thức. Không cung cấp mật khẩu, mã PIN, mã OTP cho bất kỳ ai; không thực hiện xác thực sinh trắc học, gửi ảnh giấy tờ tùy thân theo yêu cầu của người lạ; không bấm đường link, quét mã QR hoặc cài đặt ứng dụng theo hướng dẫn qua cuộc gọi, tin nhắn chưa được kiểm chứng.
Nếu đã cung cấp thông tin hoặc chuyển tiền, khách hàng cần liên hệ ngay tổng đài hoặc điểm giao dịch gần nhất của ngân hàng để đề nghị tạm khóa tài khoản, dịch vụ ngân hàng điện tử và tra soát giao dịch; đồng thời trình báo cơ quan công an, lưu giữ thông tin liên quan để phục vụ xác minh.
Từ thực tiễn tăng trưởng thanh toán không dùng tiền mặt và những nguy cơ gian lận đặt ra, yêu cầu phát triển hệ sinh thái số an toàn ngày càng trở nên cấp thiết. Theo tinh thần Nghị quyết 57, việc thúc đẩy ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số cần được triển khai đồng bộ với củng cố năng lực bảo mật, hoàn thiện cơ chế quản lý và nâng cao nhận thức của người dùng.
Để hạn chế nguy cơ bị lừa đảo bởi deepfake, người dùng cần chú ý ba yếu tố:
- Xác định nguồn gốc: Xác định nguồn phát thông tin; có phải là kênh chính thống không?
- Tìm điểm bất thường: Phân tích khuôn mặt, khẩu hình, giọng nói, ánh sáng và chuyển động xem có thiếu tự nhiên hay không.
- Lưu ý động cơ: Thông tin được đăng tải với mục đích gì? Đặc biệt cảnh giác với những thông tin kêu gọi tài chính, đầu tư, bán hàng, xuyên tạc, chống phá.
