Không gian số cộng đồng
Hoạt động sinh hoạt cộng đồng tại Nhà văn hóa thôn 6 (xã Yên Bình) những tháng gần đây có nhiều thay đổi rõ nét. Không gian nhà văn hóa được nâng cấp thành “Không gian số cộng đồng”, trang bị hệ thống mạng internet không dây (Wifi) miễn phí, thiết bị phục vụ họp trực tuyến hai chiều và góc hướng dẫn người dân nộp hồ sơ thủ tục hành chính trực tuyến.
Có mặt tại đây để làm thủ tục chứng thực hồ sơ, ông Hoàng Văn Nam (người dân thôn 6, xã Yên Bình) phấn khởi chia sẻ: “Trước đây, mỗi lần làm giấy tờ thủ tục hành chính, tôi phải chạy xe lên tận trụ sở xã cách vài cây số, chờ đợi đến lượt. Nay ra ngay nhà văn hóa thôn, tôi được các cháu trong tổ công nghệ số cộng đồng hướng dẫn quét mã, nộp hồ sơ qua tài khoản VNeID trên điện thoại, vừa nhanh gọn, vừa không mất công đi lại. Thông báo của thôn hay việc họp bàn về xóm làng giờ cũng cập nhật liên tục qua nhóm Zalo, ai cũng nắm được ngay”.
Tại thôn 4 (xã Bát Xát), người dân không chỉ làm quen với thanh toán không dùng tiền mặt mà còn ứng dụng công nghệ để mở rộng kênh tiêu thụ nông sản bản địa. Chị Hoàng Thủy Tiên (chủ cơ sở kinh doanh thịt sấy tại thôn 4, xã Bát Xát) cho biết: “Trước đây, cơ sở bán hàng theo cách truyền thống, chỉ trông chờ vào khách quen hoặc mang ra chợ huyện bán. Được xã và cán bộ kỹ thuật hướng dẫn tạo mã QR truy xuất nguồn gốc sản phẩm, đăng bài giới thiệu lên trang số của xã và tập phát sóng trực tiếp (livestream) trên mạng xã hội, đặc sản thịt sấy của gia đình tôi đã tiếp cận được khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố khác. Khách mua thanh toán chuyển khoản tiện lợi, doanh số đã tăng lên”.
Người dân thôn Sơn Hà, xã Bát Xát, trải nghiệm các tiện ích của mô hình “Thôn số”. Ảnh: TTXVN
Theo đánh giá của Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lào Cai, việc thí điểm mô hình “Thôn số” tại hai xã Yên Bình và Bát Xát đã đạt kết quả khả quan trên cả 4 trụ cột: hạ tầng số, chính quyền số, kinh tế số và xã hội số. Đến nay, thôn 6 (xã Yên Bình) đã hoàn thành 21/21 chỉ tiêu và được công nhận đạt chuẩn “Thôn số mức nâng cao”. Thôn 4 (xã Bát Xát) cũng đã hoàn thành 21/21 tiêu chí cơ bản, 15/21 tiêu chí nâng cao và 12/23 tiêu chí thôn thông minh.
Chia sẻ về kinh nghiệm triển khai thành công mô hình “Thôn số”, ông Hoàng Hợp, Phó Chủ tịch UBND xã Yên Bình cho biết, bài học lớn nhất là phải gắn công nghệ với lợi ích của người dân. Chuyển đổi số ở nông thôn không thể làm theo phong trào mà phải đi từ việc giải quyết các nhu cầu thiết thực hằng ngày. Khi người dân thấy được sự thuận tiện, tiết kiệm được thời gian và chi phí, thì từ tâm lý e dè, họ sẽ chủ động tham gia. Đặc biệt, vai trò xung kích của tổ công nghệ số cộng đồng là yếu tố then chốt. Do đó, địa phương cần cử cán bộ trẻ, am hiểu công nghệ trực tiếp “đi từng ngõ, gõ từng nhà, cầm tay thao tác số” trên chính chiếc điện thoại của người dân.
Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Anh, Phó Chủ tịch UBND xã Bát Xát: “Địa phương đã huy động các lực lượng tổ chức nhiều đợt tập huấn trực tiếp và lưu động cho hơn 1.200 lượt cán bộ, giáo viên, học sinh và nhân dân trên địa bàn. Chúng tôi chú trọng phương châm “dễ làm trước, khó làm sau”, hướng dẫn bà con từ các thao tác cơ bản như cài đặt định danh điện tử VNeID mức 2, thanh toán tiền điện, nước qua tài khoản, đến việc ứng dụng AI cơ bản để thiết kế hình ảnh, quảng bá nông sản đặc sản địa phương trên không gian mạng”.
Hoàn thiện cơ chế, nhân rộng mô hình
Bên cạnh những kết quả nổi bật, lãnh đạo các địa phương đang triển khai mô hình “Thôn số” cũng thẳng thắn chỉ ra những vướng mắc, bất cập trong quá trình triển khai thí điểm. Trong đó, tại xã Yên Bình, kinh phí đầu tư cho các thiết chế công nghệ số (hệ thống họp trực tuyến, camera giám sát) đòi hỏi nguồn lực lớn trong khi nguồn thu ngân sách địa phương và đóng góp của người dân còn hạn chế. Dữ liệu y tế từ các bệnh viện tuyến trên liên thông về “Sổ sức khỏe điện tử” trên ứng dụng VNeID còn thiếu đồng bộ, dẫn đến tình trạng thông tin lịch sử khám, chữa bệnh của người dân bị ngắt quãng.
Đáng chú ý, tiêu chí yêu cầu công dân từ 15 tuổi trở lên phải có tài khoản ngân hàng hoặc tài khoản giao dịch điện tử chưa phù hợp với đặc thù khu vực nông thôn, vùng cao. Nhóm công dân từ 15 - 18 tuổi phần lớn là học sinh trung học phổ thông chưa có nguồn thu nhập và phụ huynh còn e ngại để con em sớm tiếp cận dịch vụ tài chính trực tuyến. UBND xã Yên Bình đã kiến nghị cơ quan chuyên môn cấp trên tham mưu điều chỉnh độ tuổi đánh giá tiêu chí tài chính số lên từ đủ 18 tuổi trở lên để phản ánh đúng thực chất nhu cầu.
Để đưa chuyển đổi số đi vào chiều sâu và tạo hành lang triển khai đồng bộ, ngày 31/8/2026, UBND tỉnh Lào Cai đã ban hành Kế hoạch số 411/KH-UBND về xây dựng “Thôn số”, “Thôn thông minh” trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026 - 2030 với tổng kinh phí dự kiến khoảng 365 tỷ đồng.
Tỉnh đặt mục tiêu giai đoạn 2026 - 2027 có 100% các xã, phường hoàn thành việc rà soát hiện trạng và ban hành kế hoạch triển khai; mỗi xã có trên 30% số thôn, tổ dân phố đạt chuẩn “Thôn số” mức cơ bản; toàn tỉnh có 25 xã, phường hoàn thành xây dựng ít nhất 1 “Thôn số” mức nâng cao và 1 “Thôn thông minh”.
Đến giai đoạn 2028 - 2030, Lào Cai phấn đấu có 100% xã, phường hoàn thành xây dựng các thôn, tổ dân phố đạt chuẩn “Thôn số” mức cơ bản (551 thôn), tối thiểu 20% thôn đạt chuẩn mức nâng cao (320 thôn) và tối thiểu 10% thôn đạt chuẩn “Thôn thông minh” (160 thôn).
Theo Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lào Cai, thôn số không phải là một danh hiệu đạt được rồi dừng lại, mà là phương thức hoạt động mới của cộng đồng dân cư. Chuyển đổi số cấp cơ sở phải chuyển mạnh từ tư duy “có mô hình” sang “có người sử dụng”, từ “có thiết bị” sang “có hiệu quả thực chất”. Mục tiêu cuối cùng là người dân được thụ hưởng dịch vụ thuận tiện hơn, nông sản tiêu thụ tốt hơn và đời sống kinh tế - xã hội nông thôn ngày càng nâng cao.
Với sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị cùng sự đồng thuận của nhân dân, phong trào xây dựng “Thôn số” tại Lào Cai từng bước thu hẹp khoảng cách về chuyển đổi số giữa vùng cao và đô thị, tạo nền tảng vững chắc để xây dựng nông thôn mới hiện đại, văn minh và bền vững.