TP Hồ Chí Minh trước thách thức ngập nước - Bài 1

Biến đổi khí hậu, sụt lún, đặc điểm địa hình, quá trình đô thị hóa, hệ thống thoát nước và những thay đổi của điều kiện tự nhiên đang tác động ngày càng mạnh đến TP Hồ Chí Minh và cả Nam Bộ, đặt ra yêu cầu mới về khả năng chống chịu của một siêu đô thị.

Trong giai đoạn phát triển mới, TP Hồ Chí Minh đứng trước yêu cầu chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, phù hợp với Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV và Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị.

Trước tình hình trên, TTXVN thực hiện chùm 3 bài viết với chủ đề “Siêu đô thị TP Hồ Chí Minh trước thách thức sụt lún và ngập nước”, qua đó, nhìn lại những biến đổi đang diễn ra dưới mặt đất và trên mặt nước, những giới hạn của cách chống ngập hiện nay và yêu cầu thiết kế cho một đô thị có khả năng thích ứng tốt hơn trong tương lai.

Bài 1: Thành phố thấp, nước dần cao

Tại các khu dân cư thấp trũng, ngập nước có thể kéo dài nhiều giờ cho đến nhiều ngày, làm đảo lộn sinh hoạt của người dân. Những ngày đầu tháng 10/2026, từ đường Công Nghệ Mới, xã Tân Vĩnh Lộc đến đường Phan Huy Ích, phường Tân Sơn, nhiều gia đình phải tìm cách thích nghi với nước ngập ngay trong vào nhà và trên các tuyến đường quen thuộc. Đằng sau tình trạng này là câu chuyện về cao độ nền, khả năng tiêu thoát và những thay đổi đang diễn ra từng ngày trong một đô thị đang phát triển nhanh.

Người dân chật vật giữa vùng ngập

Đường Công Nghệ Mới, xã Tân Vĩnh Lộc, là một điểm nóng về ngập trong suốt thời gian qua vì nước “không chịu” rút sau mỗi đợt mưa. Chiếc xuồng lúc này trở thành phương tiện đi lại chính của nhiều hộ dân. Sáng sớm, xuồng đưa học sinh đến trường, hay cần ra đường lớn, người dân lại phải dùng xuồng vận chuyển xe máy. Nước rút chưa hết, một trận mưa khác lại khiến cả khu vực tiếp tục ngập.

Nhiều ngày liền phải tát nước (bẩn) ra khỏi nhà vì ngập, bàn tay của bà Phan Thị Loan (nhà trong một con hẻm đường Công Nghệ Mới, xã Tân Vĩnh Lộc) bị lở nhiều vì “nước ăn tay”. “Càng tát, nước càng tràn vào. Cuối cùng, cả nhà đành bất lực trước dòng nước cứ liên tục dâng lên. Cứ mỗi trận mưa đổ xuống, nhà tôi ngập 4 - 5 ngày mới thoát. Nước tù đọng nhiều ngày khiến môi trường ô nhiễm, sinh hoạt bị đảo lộn, nhất là đối với trẻ nhỏ. Có nhà còn bị chập điện hai lần, rất nguy hiểm, may mắn không ai bị sao”, bà Loan kể.

Ông Trương Ngọc Thanh Nhân, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Vĩnh Lộc, cho biết từ 1 - 6/10, khu vực hẻm 5, hẻm 9, hẻm 14 đường Công nghệ Mới cùng một số hẻm nhỏ tại các ấp 38 - 42 có thời điểm ngập sâu 0,6 - 0,8 m, ảnh hưởng khoảng 500 - 700 hộ dân. Tại ấp 11, khu vực trồng bưởi, nước cũng dâng 0,5 - 0,8 m.

Theo địa phương, quá trình triển khai một số dự án hạ tầng trên địa bàn xã Tân Vĩnh Lộc đã hình thành các tuyến đường, bờ tạm và làm gián đoạn dòng chảy tại một số vị trí, ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước. Các dự án Vành đai 3, Kênh Tham Lương - Bến Cát, tuyến cấp nước sạch Trần Văn Giàu và Kênh To được địa phương cho rằng có liên quan đến tình trạng thoát nước chậm tại khu vực.

Xã Tân Vĩnh Lộc đã sử dụng máy bơm công suất lớn để hỗ trợ tiêu nước; đồng thời, hỗ trợ người dân tại các khu vực bị ảnh hưởng. Về lâu dài, UBND xã đề xuất xây dựng tuyến đường Công nghệ Mới với cống hộp kích thước 2 m x 2 m kết nối về kênh Trần Hải Phụng nhằm tăng khả năng tiêu thoát.

Trong khi đó, tuyến đường Phan Huy Ích (phường Tân Sơn), tâm điểm của những cơn mưa gây ngập thời gian qua ở TP Hồ Chí Minh. Con đường đã trở thành nỗi “ám ảnh” với người dân sinh sống và đi qua nơi đây… Ông Lê Văn Khương, 62 tuổi, nhà ở gần đường Phan Huy Ích chia sẻ: “Trước cửa nhà tôi hay nhiều nhà trong khu vực này lúc nào cũng phải sẵn bao cát, xô chậu và ghế để ngồi tát nước mưa. So với kênh Tham Lương, mặt đường Phan Huy Ích rất thấp. Chỉ cần mưa to một chút, lượng nước tràn về kênh dâng cao sẽ tràn hết ra mặt đường. Nước chảy xiết có thể xô ngã người đi đường”.

Đây chỉ là 2 trong số hàng trăm điểm ngập khắp Thành phố trong những ngày qua gây ảnh hưởng lớn đến đời sống, việc đi lại của người dân mỗi khi mưa xuống, triều cường lên. Có nơi nước dâng do mưa lớn, có nơi chịu tác động mạnh của triều, có nơi khả năng tiêu thoát bị ảnh hưởng bởi địa hình và dòng chảy.

Theo thống kê của Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, những năm qua, thành phố ghi nhận 269 điểm thường xuyên ngập, gồm: 171 điểm ở TP Hồ Chí Minh cũ, 56 vị trí ở Bình Dương cũ, 42 khu vực ở Bà Rịa - Vũng Tàu cũ. Mưa là nguyên nhân chính, gây ngập ở 226 điểm; có 43 điểm ngập do triều toàn bộ đều nằm ở TP Hồ Chí Minh cũ, còn lại là ngập khi mưa kết hợp triều cường.

Nhận định về xu hướng này, PGS.TS Lê Trung Chơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển bền vững, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP Hồ Chí Minh, cho rằng cần xem ngập đô thị trong mối quan hệ giữa cao độ mặt đất, mực nước và khả năng tiêu thoát, trữ nước. Mưa lớn làm lượng nước tăng nhanh, triều cao cản trở dòng thoát ra sông, trong khi sụt lún làm mặt đất thấp dần, cùng một lượng mưa có thể gây ngập sâu và kéo dài hơn.

Sụt lún làm thay đổi bài toán ngập

Trong nhiều năm, sụt lún được nhắc đến như một trong những yếu tố âm thầm làm gia tăng rủi ro ngập tại TP Hồ Chí Minh. Khác với một trận mưa có thể nhìn thấy và đo được ngay, quá trình mặt đất hạ thấp diễn ra chậm nhưng tác động tích lũy theo thời gian.

Theo PGS.TS Lê Trung Chơn, số liệu giai đoạn 2015 - 2025 cho thấy nhiều khu vực của TP Hồ Chí Minh có tốc độ sụt lún khoảng 2 - 5 cm/năm, cá biệt một số điểm có thể đạt 7 - 8 cm/năm. Đây không phải tốc độ đồng đều trên toàn Thành phố mà khác nhau tùy khu vực, điều kiện địa chất và tác động của quá trình phát triển đô thị.

PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam cho rằng, ngập hiện nay là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố gồm mưa cực đoan, triều, dòng chảy sông, sụt lún và quá trình đô thị hóa; trong đó, sụt lún làm thay đổi cao độ tương đối của mặt đất so với mực nước, khiến những hệ thống tiêu thoát được thiết kế từ nhiều năm trước có thể giảm hiệu quả dù kích thước công trình không thay đổi.

Cùng với mặt đất thấp dần, lượng nước mà đô thị phải tiếp nhận cũng thay đổi. Quá trình bê tông hóa làm giảm diện tích thấm nước tự nhiên, trong khi kênh rạch và những khoảng không gian có khả năng trữ nước bị thu hẹp. Đô thị hóa lại làm tăng bề mặt không thấm nước và giảm không gian chứa nước, khiến nước mưa tập trung nhanh hơn vào hệ thống tiêu thoát.

Áp lực còn thể hiện qua lượng mưa theo từng giai đoạn, theo PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh, tại trạm Tân Sơn Hòa, giai đoạn 1962 - 2001 ghi nhận 9 trận mưa trên 100 mm, trong khi giai đoạn 2002 - 2025 có 29 trận. Một số trận mưa trong thời gian 3 giờ đạt 120 - 160 mm; đồng thời, mực nước triều cũng có xu hướng tăng lên, tại các trạm Phú An và Nhà Bè, mực nước triều cao nhất tăng khoảng 40 cm trong giai đoạn từ khoảng năm 1990 đến năm 2025. Khi mực nước ngoài sông cao hơn, khả năng thoát nước từ khu vực đô thị ra sông giảm xuống, nhất là tại những vùng có cao độ thấp.

Nằm trên bán đảo Thanh Đa, bao bọc bởi sông Sài Gòn, phường Bình Quới là khu vực chịu tác động rõ của triều cường. Ông Nguyễn Trung Kiên, Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị, UBND phường Bình Quới, cho biết các khu vực như Lô J, cuối hẻm 140 đường Bình Quới, cuối Lô I Cư xá Thanh Đa, hẻm 158, hẻm 188 và đoạn đường Bình Quới từ khu vực quán Sông Trăng đến Sài Gòn Domaine từng chịu ảnh hưởng của triều.

Tuy nhiên, Lô J và cuối hẻm 140 hiện cơ bản đã không còn ngập sau nhờ công trình bờ bao, van ngăn triều được đầu tư. Các khu vực thấp vẫn có nguy cơ ngập khi triều cao, nhất là lúc mưa lớn; thời gian ngập thường khoảng 4 giờ và có thể kéo dài hơn khi mưa trùng triều. Thực tế này cho thấy ngập nước không chỉ phụ thuộc vào lượng mưa mà còn liên quan đến cao độ nền, mức sụt lún, mực nước ngoài sông, không gian trữ nước và năng lực tiêu thoát.

TP Hồ Chí Minh đang đứng trước yêu cầu nhìn nhận bài toán ngập trong một không gian lớn hơn ranh giới của từng phường, xã hay dự án. Nước không dừng lại theo địa giới hành chính; một khu vực có thể chịu tác động từ lượng nước đổ về nơi khác, trong khi khả năng tiêu thoát lại phụ thuộc vào điều kiện ở vùng hạ lưu.

Câu chuyện ngập nước vì thế cho thấy một vấn đề sâu hơn: mặt đất, nguồn nước và không gian đô thị đang cùng thay đổi. Nền đất thấp dần, mưa lớn xuất hiện với cường độ cao hơn, mực nước ngoài sông thay đổi, khiến khoảng dư địa để đô thị chống chọi với nước ngày càng thu hẹp. Đây không chỉ là câu chuyện của một mùa mưa, mà là thách thức đối với quá trình phát triển TP Hồ Chí Minh trong nhiều năm tới.

Bài 2: Đổi mới chống ngập